I SA/Ol 514/15

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 20 października 2015r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. O. o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi B. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy stwierdzenia wygaśnięcia decyzji postanawia: odmówić skarżącemu częściowego zwolnienia od kosztów sądowych WSA/post.1 - sentencja postanowienia Wnioskiem z dnia 14 września 2015r. skarżący B. O. zwrócił się o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi. Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) wynikało, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Nie posiada jakiegokolwiek majątku: nieruchomości, zasobów pieniężnych, papierów wartościowych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. Majątku nie posiada również jego żona. Rodzina utrzymuje się z emerytury małżonki wnioskodawcy, która po potrąceniu komorniczym wynosi 980,22 zł netto. Skarżący wskazał, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. W swoich zobowiązaniach wykazał opłaty stałe w wysokości około 500 zł miesięcznie, leczenie żony 100 zł oraz 1600 zł opłaty za "zagarnięte mieszkanie". W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego, pismem z dnia 22 września 2015r. wnioskodawca wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji majątkowej i finansowej. W przedmiotowym wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W piśmie z dnia 29 września 2015r. złożonym na wezwanie referendarza sądowego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako p.p.s.a.) wnioskodawca stwierdził, iż nie na miejscu jest przy wysokości uzyskiwanego przez rodzinę dochodu w kwocie 980,22 zł na dwie osoby, zadawanie pytań na co ile wydaje i dokumentowanie ponoszonych wydatków. Podobnie z wyjaśnieniem wątpliwości czy uzyskuje od kogoś pomoc finansową lub rzeczową. Zupełnym "kuriozum" według skarżącego jest to, aby podać zakres tej pomocy i uprawdopodobnić, że osoba która jej udziela posiada zdolność finansową do jej udzielania. Wyjaśnił, że jego rachunki bankowe zajęte są przez olsztyńskie organy skarbowe. Wskazał, że pozostałe wątpliwości ujęte w wezwaniu zawarte są w oświadczeniu, wystarczy tylko czytać ze zrozumieniem. Do pisma załączył wyciąg z rachunku bankowego żony za okres od 01.03.2015r. do 31.08.2015r. Ponadto załączył swoje wyjaśnienia złożone do sprawy I SA/Ol 584/13 z dnia 17 października 2013r. stwierdzając, że podane w nim dane i sytuacja praktycznie się nie zmieniły. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – czyli w myśl art. 245 § 2 tej ustawy obejmującym m.in. zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie tego faktu, przedstawiając – z własnej inicjatywy lub na wezwanie – stosowną dokumentację źródłową. W przeciwnym razie przyznanie prawa pomocy jest wykluczone. Minimum staranności, jaką powinna się wykazać osoba wnosząca o przyznanie prawa pomocy, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania referendarza sądowego. Podstawę prawną tego wezwania stanowi art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zauważyć jednocześnie należy, iż zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 sierpnia 2015r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. 2015, poz. 1257), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 28 sierpnia 2015 r., dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1/ odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2/ wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3/ odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4/ odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5/ zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6/ zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. Podkreślić należy, iż wskazany w § 4 rozporządzenia z dnia 28 sierpnia 2015r katalog dokumentów źródłowych, których przedłożenia można domagać się od strony, ma charakter przykładowy, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". W konsekwencji wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zarówno w p.p.s.a., jak i w rozporządzeniu z dnia 28 sierpnia 2015 r., nie wymieniono natomiast, nawet w sposób przykładowy, rodzaju dodatkowych oświadczeń, które strona zobowiązana jest przedłożyć na wezwanie. Powyższe oznacza natomiast, że ich wybór, zależny od okoliczności sprawy, pozostawiono uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie, skarżący wezwany został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, a ich wybór nie był w żadnej mierze dowolny. Przedłożenie dodatkowego materiału w zakresie sytuacji materialnej skarżącego miało umożliwić ocenę, czy sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że wnioskodawcy nie stać na uiszczenie jakichkolwiek kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Wskazać należy, iż wnioskodawca, poza przedłożonym wyciągiem z rachunku bankowego żony, nie odniósł się do swojej aktualnej sytuacji materialnej. Stwierdzając ogólnikowo, że jego sytuacja praktycznie się nie zmieniła, poprzestał na przedłożeniu kserokopii pisma datowanego na dzień 17 października 2013r. złożonego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. I SA/Ol 584/13. W pierwszej kolejności, w związku z wykazaniem jedynie wysokości uzyskiwanego przez rodzinę dochodu (emerytura żony), wezwano skarżącego do wyjaśnienia kwestii wszystkich ponoszonych przez niego i jego rodzinę wydatków oraz ich udokumentowania. Wskazać należy, iż Sąd bądź referendarz sądowy rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy analizuje nie tylko dochody wnioskodawcy czy też osób, na których utrzymaniu pozostaje, ale również wysokość oraz rodzaj jego wydatków. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość dochodów, czy też generalnie uzyskiwanych pożytków z określonego tytułu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych wydatków. Istotny również jest sposób oraz możliwość regulowania wykazywanych kosztów utrzymania. Skarżący, w związku z wykazaniem niskiego dochodu z tytułu emerytury żony oraz twierdzeń o krytycznej sytuacji finansowej rodziny, został również wezwany do wyjaśnienia czy korzysta z czyjejś pomocy finansowej (ewentualnie rzeczowej) podania jej zakresu oraz do uprawdopodobnienia, iż osoba udzielająca takowej pomocy posiada zdolność finansową na jej udzielanie. Żądanie wykazania sytuacji majątkowej innych osób (pomagających wnioskodawcy) jest dążeniem do wyjaśnienia sytuacji materialnej strony, skoro ta pomoc rzutuje na jej sytuację życiową. Odpowiadając na postawione pytanie wnioskodawca polemizował z koniecznością wykazania swoich wydatków przy tak niskim dochodzie. Podobnie ocenił wykazanie osób, z których pomocy ewentualnie korzysta, zakresu tej pomocy oraz uprawdopodobnienia ich zdolności finansowej. Z przedłożonego pisma z dnia 17 października 2013r., wynikało jedynie, że "w miesiącach lipiec-wrzesień opłaty wynosiły: za Internet i telefon stacjonarny 122,08 zł, 110,36 zł, 112,19 zł; za prąd 150,92, 157,92, 165,21 zł. Dwie ostatnie kwoty nie są jeszcze opłacone. Opłaty za telefony komórkowe miesięcznie wynoszą około 60 zł", "na lekarstwa (...) wydaję miesięcznie około 100 zł". Tak wykazane koszty utrzymania dotyczą roku 2013, zostały wykazane wybiórczo jako przykładowe koszty utrzymania rodziny, ponadto nie zostały w żaden sposób udokumentowane. W piśmie z dnia 17 października 2013r. wskazano, że skarżący korzysta z pomocy rodziny, jednak siostra bardzo ciężko zachorowała, w związku z nieoddaniem pożyczonej przez wnioskodawcę sumy pieniężnej, a matka nie żyje. Wskazano też, że nie korzysta z pomocy społecznej. Dodano, że otrzymuje również pomoc od przyjaciół. Odnośnie tytułu prawnego do zamieszkiwanego przez wnioskodawcę oraz jego żonę mieszkania z pisma z 17 października 2013r. wynikało, iż mieszkanie nie należy do skarżącego, zostało mu "zagrabione". Korzysta z lokalu na podstawie umowy najmu. Opłaty za mieszkanie to czynsz oraz najem w wysokości 900 zł. Powyższe informacje nie zostały w żaden sposób uwiarygodnione. Dodatkowo w piśmie z dnia 17 października 2013r. wskazano w zakresie opłat za mieszkanie "od półtora roku płacę nieregularnie (...) w tym roku dokonałem dwóch wpłat". Skarżący nie wyjaśnił w jaki sposób aktualnie regulowane są opłaty związane z utrzymaniem mieszkania. Nie udokumentował także ewentualnych zaległości z tego tytułu, nie wskazał jakiej są wysokości. Powyższe istotne było dla oceny jego rzeczywistych możliwości finansowych zwłaszcza, że opłaty te, jak wskazał, wynoszą 1.600 zł miesięcznie. Ponadto z pisma z dnia 17 października 2013r. wynikało, że skarżący ma status bezrobotnego bez prawa do zasiłku. W dniu 16.05.2013r. otrzymał darowiznę w kwocie 2.500 zł z Fundacji "[...]". Wynikało także, że w roku 2013 nie osiągnął żadnych dochodów oraz że wszystkie jego konta zajął Urząd Skarbowy, a kolejnego które założył, nie zdradzi z obawy przed organami podatkowymi. W żaden sposób wnioskodawca nie odniósł się do pytania o stan majątkowy jego oraz jego małżonki w okresie od 01.01.2013r. do 14.09.2015r. Tym samym rozpoznający wniosek nie mógł ocenić czy skarżący w podanym okresie posiadał jakiekolwiek składniki majątkowe i jak nimi rozporządzał. Wskazywana przez wnioskodawcę we wniosku PPF, aktualnie trudna sytuacja materialna nie przesądza, że w okresie poprzedzającym wniosek skarżący nie mógł posiadać majątku umożliwiającego poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie lub ich części. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż w warunkach niniejszej sprawy, z przyczyn wskazanych wyżej, w pełni uzasadnione było zarówno wezwanie skarżącego do przedłożenia aktualnych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, jak i zakres tego wezwania. W sytuacji określonej w art. 255 p.p.s.a., Referendarz sądowy ma bowiem nie tylko prawo, ale i obowiązek, żądać od osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów. Celem wystosowanego wezwania jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie faktycznej kondycji finansowej wnioskodawcy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt II FZ 214/07, publ. CBOiS), celem stwierdzenia, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa, bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Referendarz (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych we wniosku strony. Przepis ten wprost upoważnia referendarza (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej (por. postan. NSA z dnia 16 stycznia 2015r., sygn. akt II FZ 1955/14, publ. CBOiS). Odnosząc się do treści pisma skarżącego z dnia 29 września 2015r. wyjaśnić należy, że celem wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a nie jest podważanie uczciwości wnioskodawcy, lecz jak wskazywano wyżej dokładne ustalenie i weryfikacja możliwości finansowych strony. Wezwanie w tym trybie nie może być więc kwestionowane, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Nie może być także oceniane jako działanie zmierzające do pozbawienia strony prawa do sądu, skoro jest ono standardowym elementem postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy, będącym jedynym instrumentem pozwalającym ustalić, czy zachodzą przesłanki uwzględnienia tego wniosku. Nie może być również uznane za czynność zbędną, zbyt sformalizowaną czy niezgodną z prawem. Taka interpretacja nie znajduje usprawiedliwienia w przepisach regulujących instytucję prawa pomocy, zwłaszcza przy uwzględnieniu jej wyjątkowości, obciążenia wnioskodawcy ciężarem dowodu i wyposażenia rozpoznającego wniosek w możliwość domagania się przedłożenia dalszych oświadczeń i dokumentów jeżeli jest to konieczne do rozpoznania wniosku. W warunkach niniejszej sprawy, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia, skarżący nie zastosował się do zawartych w nim żądań. Przedłożył jedynie dokumenty źródłowe w postaci wyciągu z rachunku bankowego małżonki. Przedłożenie natomiast kserokopii pisma z dnia 17 października 2013r. zawierającego jego oświadczenia sprzed dwóch lat nie wypełnia warunków wystosowanego do niego wezwania. Trudno również przyjąć, że wszystkie zawarte w nim dane, pomimo upływu dwuletniego okresu od dnia złożenia poprzednich wyjaśnień, są aktualne i nie zachodzi potrzeba ich uzupełnienia (chociażby np. w zakresie opłat za mieszkanie czy pomocy ze strony rodziny). Stwierdzić zatem należy, że przedłożenie przez wnioskodawcę do niniejszej sprawy (I SA/Ol 514/15) wyjaśnień złożonych do sprawy o sygn. akt I SA/Ol 584/13 zawartych w piśmie z dnia 17 października 2013r., na podstawie których przyznano mu prawo pomocy, nie zwalniało go z obowiązku wypełnienia wezwania w niniejszej sprawie. Prawo pomocy przyznane w jednym postępowaniu nie rozciąga się automatycznie na wszystkie postępowania toczące się przed tym samym sądem. Sąd nie jest związany rozstrzygnięciami z zakresu prawa pomocy wydanymi w innych sprawach - nawet, jeżeli stroną jest ten sam skarżący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 kwietnia 2008 r., II OZ 308/08, publ. CBOiS). Wskazać również należy, że rozpoznający wniosek nie ma obowiązku bezrefleksyjnego przyjęcia wyjaśnień wnioskodawcy, że jego sytuacja się nie zmieniła. Nie ulega bowiem wątpliwości że sytuacja finansowa jest co do zasady płynna i w ciągu dwóch lat od poprzednio złożonego wniosku mogła ulec poprawie bądź pogorszeniu. Złożenie gołosłownego oświadczenia w zakresie możliwości finansowych strony nie zwalnia z obowiązku wypełnienia wezwania wystosowanego w trybie art. 255 p.p.s.a., nawet jeśli nadesłane dokumenty czy oświadczenia miałyby potwierdzić brak zmiany w sytuacji finansowej strony, tj. potwierdzić stan faktyczny, na tle którego strona już raz otrzymała prawo pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2014r. sygn. akt I FZ 358/14, publ. CBOiS). Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że nieujawnienie przez skarżącego, pomimo wezwania, sytuacji materialnej w pełnym i aktualnym zakresie uniemożliwia ocenę jego faktycznych zdolności płatniczych. Jak wskazywano wyżej oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. W konsekwencji wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. W związku z tym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.