I SA/Ol 577/15

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2015r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. O. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji w sprawie zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008r. oraz odsetek za zwłokę od niezapłaconych zaliczek postanawia: odmówić zwolnienia od kosztów sądowych WSA/post.1 - sentencja postanowienia Wnioskiem z dnia 21 października 2015r. skarżący B. O. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w wysokości 200 zł. Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Nie posiada jakiegokolwiek majątku: nieruchomości, zasobów pieniężnych, papierów wartościowych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. Majątku nie posiada również jego żona. Rodzina utrzymuje się z emerytury małżonki wnioskodawcy, która po potrąceniu komorniczym wynosi 980,22 zł netto. Skarżący wskazał, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku od 2011r.. W swoich kosztach utrzymania wykazał następujące opłaty za energię elektryczną 150 zł miesięcznie, za Internet 70 zł miesięcznie, za telefony 70 zł miesięcznie, za telewizję 200 zł miesięcznie, lekarstwa 150 zł oraz za " mieszkanie" 1.560 zł miesięcznie. Wskazał, że zmuszony był wyrejestrować działalność gospodarczą, a rachunki bankowe są zajęte przez Urząd Skarbowy i komornika. Z emerytury żony prowadzona jest egzekucja komornicza, na opłaty i "przeżycie" pozostaje wnioskodawcy i jego żonie 980,22 zł. We wcześniejszym piśmie z dnia 22 września 2015r. skarżący wskazał, iż w 2014r. nie osiągnął żadnego dochodu i taka sytuacja ma miejsce do chwili obecnej. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego, pismem z dnia 28 października 2015r. na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako p.p.s.a.), wnioskodawca wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji majątkowej i finansowej. W przedmiotowym wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W piśmie z dnia 12 listopada 2015r. złożonym w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawca stwierdził, iż nie na miejscu jest przy wysokości uzyskiwanego przez rodzinę dochodu w kwocie 980,22 zł na dwie osoby, zadawanie pytań na co ile wydaje i dokumentowanie ponoszonych wydatków. Podobnie z wyjaśnieniem wątpliwości czy uzyskuje od kogoś pomoc finansową lub rzeczową. Zupełnym "kuriozum" według skarżącego jest to, aby podać zakres tej pomocy i uprawdopodobnić, że osoba która jej udziela posiada zdolność finansową do jej udzielania. Wyjaśnił, że w tej sprawie złożył już dwa oświadczenia o stanie majątkowym, wystarczy tylko czytać ze zrozumieniem. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – czyli w myśl art. 245 § 2 tej ustawy obejmującym m.in. zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie tego faktu, przedstawiając – z własnej inicjatywy lub na wezwanie – stosowną dokumentację źródłową. W przeciwnym razie przyznanie prawa pomocy jest wykluczone. Minimum staranności, jaką powinna się wykazać osoba wnosząca o przyznanie prawa pomocy, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania referendarza sądowego. Podstawę prawną tego wezwania stanowi art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zauważyć jednocześnie należy, iż zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 sierpnia 2015r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. 2015, poz. 1257), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 28 sierpnia 2015 r., dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1/ odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2/ wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3/ odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4/ odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5/ zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6/ zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. Podkreślić należy, iż wskazany w § 4 rozporządzenia z dnia 28 sierpnia 2015r katalog dokumentów źródłowych, których przedłożenia można domagać się od strony, ma charakter przykładowy, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". W konsekwencji wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zarówno w p.p.s.a., jak i w rozporządzeniu z dnia 28 sierpnia 2015 r., nie wymieniono natomiast, nawet w sposób przykładowy, rodzaju dodatkowych oświadczeń, które strona zobowiązana jest przedłożyć na wezwanie. Powyższe oznacza natomiast, że ich wybór, zależny od okoliczności sprawy, pozostawiono uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie, skarżący wezwany został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, a ich wybór nie był w żadnej mierze dowolny. Przedłożenie dodatkowego materiału w zakresie sytuacji materialnej skarżącego miało umożliwić ocenę, czy sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że wnioskodawcy nie stać na uiszczenie jakichkolwiek kosztów postępowania w niniejszej sprawie. W pierwszej kolejności, w związku z wykazaniem jedynie wysokości uzyskiwanego przez rodzinę dochodu (emerytura żony), wezwano skarżącego do wyjaśnienia kwestii wszystkich ponoszonych przez niego i jego rodzinę wydatków oraz ich udokumentowania. Wskazać należy, iż Sąd bądź referendarz sądowy rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy analizuje nie tylko dochody wnioskodawcy czy też osób, na których utrzymaniu pozostaje, ale również wysokość oraz rodzaj jego wydatków. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość dochodów, czy też generalnie uzyskiwanych pożytków z określonego tytułu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych wydatków. Istotny również jest sposób oraz możliwość regulowania wykazywanych kosztów utrzymania. Skarżący, w związku z wykazaniem niskiego dochodu z tytułu emerytury żony oraz twierdzeń o trudnej sytuacji finansowej rodziny, został również wezwany do wyjaśnienia czy korzysta z czyjejś pomocy finansowej (ewentualnie rzeczowej) podania jej zakresu oraz do uprawdopodobnienia, iż osoba udzielająca takowej pomocy posiada zdolność finansową na jej udzielanie. Żądanie wykazania sytuacji majątkowej innych osób (pomagających wnioskodawcy) jest dążeniem do wyjaśnienia sytuacji materialnej strony, skoro ta pomoc rzutuje na jej sytuację życiową. Odpowiadając na postawione pytanie wnioskodawca polemizował z koniecznością wykazania swoich wydatków przy tak niskim dochodzie. Podobnie ocenił wskazanie osób, z których pomocy ewentualnie korzysta, zakresu tej pomocy oraz uprawdopodobnienia ich zdolności finansowej. Dodatkowo stwierdzić należy, iż wykazane w formularzu PPF koszty utrzymania nie zostały w żaden sposób udokumentowane. Skarżący nie wyjaśnił także w jaki sposób regulowane są wszystkie opłaty wykazane jako koszty miesięcznego utrzymania, zwłaszcza opłaty związane z utrzymaniem mieszkania, które według jego oświadczenia wynoszą 1.560 zł. Nie udokumentował także ewentualnych zaległości z tytułu opłat mieszkaniowych, nie wskazał jakiej są wysokości. Powyższe istotne było dla oceny rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawcy, zwłaszcza, że opłaty te, jak wskazał są bardzo wysokie. Nadmienić również należy, iż skarżący był o te okoliczności konkretnie pytany w wezwaniu z dnia 28 października 2015r., w tym m.in. w jaki sposób reguluje wykazane koszty oraz czy posiada zaległości z tytułu opłat mieszkaniowych. W tej sytuacji, istotne było ustalenie czy skarżący pokrywa wszystkie swoje opłaty samodzielnie czy też korzysta z pomocy innych osób. Sytuacja, w której wydatki przewyższają dochody obiektywnie jest niemożliwa, zaś skarżący nie wyjaśnił w jaki sposób pokrywa comiesięczny deficyt finansowy. Wskazywany wyjątkowy charakter prawa pomocy nie pozwala na interpretowanie wynikających z tego wątpliwości na korzyść osoby wnioskującej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 29 października 2015r., sygn. akt II FZ 836/15 (publ. CBOiS) w sytuacji, gdy wydatki przekraczają wskazany miesięczny dochód strony rzeczywista sytuacja materialna wnioskodawcy nie została wykazana. Dlatego też w celu wyjaśnienia wskazanych wyżej wątpliwości do skarżącego wystosowano wezwanie z dnia 28 października 2015r. W żaden sposób wnioskodawca nie odniósł się także do pytania o stan majątkowy jego oraz jego małżonki w okresie od 01.01.2013r. do 21.10.2015r. Tym samym rozpoznający wniosek nie mógł ocenić czy skarżący w podanym okresie posiadał jakiekolwiek składniki majątkowe i jak nimi rozporządzał. Wskazywana przez wnioskodawcę we wniosku PPF, aktualnie trudna sytuacja materialna nie przesądza, że w okresie poprzedzającym wniosek skarżący nie mógł posiadać majątku umożliwiającego poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie lub ich części. Skarżący nie wyjaśnił również czy korzysta z odpowiednich ośrodków pomocy społecznej, co zmieniałoby w pewnym stopniu jego sytuację materialną. Wnioskodawca nie przedstawił również wyciągów z rachunków bankowych, których analiza, za wskazany w wezwaniu sześciomiesięczny okres umożliwiałaby ustalenie czy wnioskodawca posiadał dodatkowe środki finansowe na koncie, sposób gospodarowania posiadanymi środkami finansowymi oraz rodzaj ponoszonych wydatków, co jest ważne dla ustalenia czy miał on ewentualnie możliwość zaoszczędzenia koniecznych środków pieniężnych na koszty związane z wniesieniem skargi. Rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest zobowiązany do przyjęcia gołosłownego twierdzenia o zajęciu kont przez organy skarbowe czy też komornika. Jak wskazywano wyżej, to strona winna wykazać, czy też przedstawić w sposób przekonywujący, iż zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W konsekwencji nieprzedstawienia wskazanych wyżej dokumentów źródłowych ocena rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego nie jest możliwa. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż w warunkach niniejszej sprawy, z przyczyn wskazanych wyżej, w pełni uzasadnione było zarówno wezwanie skarżącego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, jak i zakres tego wezwania. W sytuacji określonej w art. 255 p.p.s.a., Referendarz sądowy ma bowiem nie tylko prawo, ale i obowiązek, żądać od osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów. Celem wystosowanego wezwania jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie faktycznej kondycji finansowej wnioskodawcy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt II FZ 214/07, publ. CBOiS), celem stwierdzenia, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa, bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Referendarz (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych we wniosku strony. Przepis ten wprost upoważnia referendarza (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej (por. postan. NSA z dnia 16 stycznia 2015r., sygn. akt II FZ 1955/14, publ. CBOiS). Odnosząc się do treści pisma skarżącego z dnia 12 listopada 2015r. wyjaśnić należy, że celem wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a nie jest podważanie uczciwości wnioskodawcy, lecz jak wskazywano wyżej dokładne ustalenie i weryfikacja możliwości finansowych strony. Wezwanie w tym trybie nie może być więc kwestionowane, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Nie może być także oceniane jako działanie zmierzające do pozbawienia strony prawa do sądu, skoro jest ono standardowym elementem postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy, będącym jedynym instrumentem pozwalającym ustalić, czy zachodzą przesłanki uwzględnienia tego wniosku. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że nieujawnienie przez skarżącego, pomimo wezwania, sytuacji materialnej w pełnym zakresie uniemożliwia ocenę jego faktycznych zdolności płatniczych. Jak wskazywano wyżej oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. W konsekwencji wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w niniejszej sprawie wnioskodawca nie uczynił. W związku z tym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.