I SA/Ol 602/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wiesława Pierechod po rozpoznaniu w Olsztynie w dniu 22 października 2014r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J.K.-M. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.K.-M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. J.K.-M. zwróciła się z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze swojej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" w przedmiocie zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym. Ze złożonego przez skarżącą wniosku z dnia 18 sierpnia 2014r. o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwiema córkami w wieku 22 i 14 lat. Rodzina skarżącej utrzymuje się z alimentów w wysokości 2.500 zł miesięcznie i dochodów córki uzyskiwanych ze stażu w Urzędzie Pracy – ok. 1.200 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni oświadczyła, że poza dwiema nieruchomościami położonymi w J., na których ustanowione są hipoteki nie posiada innego majątku. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że sytuacja finansowa nie pozwala jej na opłacenie wpisu stosunkowego od wniesionej skargi. Jest osobą bezrobotną, nie posiada oszczędności, ani ruchomości przedstawiających wartość, które po spieniężeniu pozwoliłyby opłacić koszty sądowe. Na podstawie zawartej ugody otrzymuje alimenty w kwocie 2.500 zł. Wyjaśniła, że dwie nieruchomości położone w J. obciążone są hipotekami na rzecz Skarbu Państwa w kwocie 1.300.000 zł, co uniemożliwia ich sprzedaż. Stan zdrowia skarżącej wyklucza podjęcie pracy zawodowej, nadto wymaga stałego leczenia. Oświadczyła, że jest osobą rozwiedzioną i poza alimentami nie otrzymuje od byłego męża żadnych środków do życia. Dodała, że jedna z córek uczy się w gimnazjum, druga zaś studiuje i odbywa staż. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wystosowane w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. , poz. 270 ze zm., dalej cyt. jako "p.p.s.a.") skarżąca w piśmie z dnia 9 września 2014r. wyjaśniła, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, która uniemożliwia jej na dzień dzisiejszy opłacenie jakichkolwiek miesięcznych wydatków wymienionych w wezwaniu związanych z utrzymaniem własnym i jej rodziny. Otrzymywane alimenty służą zaspokojeniu najważniejszych potrzeb jej i jej młodszej córki. Oświadczyła, że mieszka w domu swojej starszej córki, która pokrywa koszty eksploatacyjne typu: gaz, energia, woda. Nie korzysta z pomocy rzeczowej żadnej instytucji państwowej. Stwierdziła, że zarówno ona jak i jej młodsza córka nie posiadają rachunków bankowych, lokat bankowych. Podkreśliła, że o pomoc w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych nie ubiegają się jej dzieci, zaś o jej zdolności winny decydować uzyskiwane bieżące dochody, a nie sytuacja jej rodziny czy też zdarzenia z lat 2012-2013. Oświadczyła, że adres w W., ul. P. 2/2 jest wyłącznie adresem do korespondencji. Nie jest właścicielką żadnego lokalu w W.. Wyjaśniła, że nie posiada polis ubezpieczeniowych ze środkami finansowymi na nich zgromadzonymi. Zdaniem skarżącej wykazała w sposób dostateczny swoją trudną sytuację materialną, która nie pozwala jej na uiszczenie kosztów sądowych, jak też uprawdopodobniła, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W jej ocenie stan faktyczny wskazuje na zupełny brak środków do życia i zdolności finansowej do utrzymania rodziny. Podkreśliła, że na podstawie przedstawionych warunków życiowych nie sposób przyjąć, iż posiada zdolność do uiszczenia wysokich kosztów sądowych. Ponadto o zdolności do uregulowania kosztów sądowych decyduje bieżąca sytuacja finansowa strony. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie postanowieniem z dnia 18 września 2014r., sygn. akt I SA/Ol 602/14, odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia strona złożyła sprzeciw. Wniosła o uchylenie postanowienia referendarza sądowego i zwolnienie jej od kosztów sądowych. W treści sprzeciwu przedstawiła zarzuty do postanowienia referendarza sądowego. Wskazała, że stanowisko referendarza sprowadza się do obciążenia obowiązkiem uiszczenia kosztów sądowych członka rodziny skarżącego, niezależnie od stosunku pokrewieństwa i zażyłości oraz od tego, czy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Strona w związku z tym stwierdziła, że obowiązek uiszczenia kosztów sądowych ciąży wyłącznie na skarżącym i nie jest rozszerzany żadnym przepisem prawa na inne osoby nawet jeśli jest nią starsza córka. W jej ocenie spełnia ona warunki przyznania żądanej pomocy w niniejszej sprawie. Wykazała na podstawie złożonych już dokumentów i oświadczeń swoją trudną sytuację materialną, niepozwalającą na uiszczenie kosztów sądowych, zupełnie nie ma środków do życia i zdolności finansowej do utrzymania rodziny, wobec czego spełnia przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.. Podała ponadto, że zupełnie nie ma znaczenia okoliczność nieprzedłożenia wyciągu z rachunku bankowego córki i informacji o posiadanych przez nią lokat bankowych. Powyższe nie mieści się w dyspozycji art. 252 § 1 p.p.s.a. i na członkach rodziny nie ciąży ustawowy obowiązek ponoszenia kosztów sądowych za innego członka rodziny, z wyjątkiem współmałżonka pozostającego w ustroju wspólności majątkowej z wnioskodawcą. Wskazała, że w jej oświadczeniach nie występują żadne sprzeczności co do tego, że adres w W. przy ul. P. był adresem korespondencyjnym dla potrzeb działalności gospodarczej strony w sytuacji, gdy korespondencję odbiera w O., ul. B. 3H i tam mieszka. Za zasadniczą kwestię skarżąca uznaje w niniejszym postępowaniu ocenę jej zdolności finansowej i posiadanie majątku, a nie dane adresowe. Nie jest właścicielem lokalu w W. co powoduje, że majątek ten nie możne stanowić źródła finansowania kosztów niniejszego postępowania. Podała, że córka osiąga jedynie dochód pozwalający na pokrycie kosztów jej życia i mieszkania, co wyklucza zdaniem strony obowiązek alimentacyjny jaki co do zasady ciąży na dzieciach w stosunku do rodziców. Ustalenia referendarza sądowego skarżąca uznała z błędne i zarzuciła przedkładanie interesu publicznego (instytucji państwowych) nad dobrem w postaci zdrowia i życia ludzkiego, koncentrując się na elementach nieistotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W wyniku wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ww. ustawy p.p.s.a.. Z tego powodu zawarty w sprzeciwie wniosek o uchylenie postanowienia referendarza sądowego nie jest zasadny. Sąd wyjaśnia w tym zakresie, że rozpoznając sprawę w wyniku złożenia sprzeciwu rozpatruje sprawę na nowo, postanowienie referendarza sądowego nie wywołuje jakichkolwiek skutków, wydane zaś postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień strony, o których przyznanie się ona ubiega (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2014r. sygn. akt I GZ 155/14, dostępne w Internecie pod adresem Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu przed sądem administracyjnym, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych poprzez zwolnienie od wpisu sądowego w całości lub w części, stanowiące prawo pomocy w zakresie częściowym, o które ubiega się w rozpoznawanej sprawie skarżąca, jest wyjątkiem od powyższej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej, o ile wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Należy podkreślić, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie, a jedynie w sytuacji, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 ustawy p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010r., sygn. II FZ 185/10; z dnia 19 maja 2010r., sygn. II FZ 156/10, dostępne w Internecie j.w.). W świetle powołanego wyżej przepisu ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. To z kolei oznacza, że taka osoba powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Instytucja prawa pomocy ma bowiem służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem własnego utrzymania. A zatem przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty, powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca powinien więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a., w którego treści używa się określenia "gdy wykaże", iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Wskazuje się, że strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej kosztów sądowych. W związku z tym to sam wnioskodawca powinien należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu sądu rozpoznającego wniosek. Za takim rozumieniem powołanych przepisów przemawia orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 18 lutego 2005r. sygn. akt OZ 1510/04 (dostępne w Internecie j.w.) Sąd ten stwierdził, iż prawo pomocy odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo - art. 246 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a., przy czym ciężar dowodu spoczywa na wnioskującym o prawo pomocy. Oznacza to, że wnioskujący musi udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, niewypełnienie zaś przesłanek określonych w art. 246 § 2 tej ustawy skutkuje oddaleniem wniosku. Z kolei w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006r. sygn. akt II OZ 522/06 (dostępne w Internecie j.w.) wyrażono pogląd, iż o dostatecznym udowodnieniu we wniosku okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy decyduje Sąd, który w razie niewystarczających danych do oceny sytuacji materialnej wnioskującego może, w oparciu o art. 255 p.p.s.a., wezwać do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Dodać w tym miejscu należy, że we wniosku i w zgromadzonym materiale dowodowym powinny być zawarte dokładne i rzetelne dane, które umożliwiają pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości finansowych wnioskodawcy i jego najbliższej rodziny. To sprawą wnioskodawcy jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd nie ma obowiązku prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy wnioskodawca uchyla się od podania stosownych danych umożliwiających pełną ocenę jego sytuacji majątkowej oraz możliwości finansowych, bądź też gdy dane przedłożone przez skarżącego po prostu nie są wystarczające. Jest to stanowisko powszechnie akceptowane zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych (postanowienia NSA z dnia 28 stycznia 2009r., sygn. akt II FZ 637/08, II FZ 638/08, II FZ 639/08 i II FZ 640/08, z dnia 1 lutego 2006r., sygn. akt II OZ 36/06, WSA w Gdańsku z dnia 4 stycznia 2004r., sygn. akt II SA/Gd 758/04, z dnia 14 listopada 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 140/04). Warunkiem przyznania prawa pomocy w określonej sprawie jest więc wyczerpujące wskazanie stanu majątkowego wnioskodawcy, uzasadniające uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. Rozpoznając wniosek o zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych Sąd uwzględnił, że na wcześniejszym etapie rozpatrywania sprawy skarżąca została wezwana przez referendarza sądowego w dniu 21 sierpnia 2014r. do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedłożenia dokumentów źródłowych w zakresie okoliczności dotyczących jej stanu majątkowego, które mogą mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wezwano do przedstawienia m.in. majątku, dochodów, jak też wydatków związanych z utrzymaniem własnym i rodziny skarżącej. Wymaga zaznaczenia, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy strona zaliczyła swoje dzieci do osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym (poz. 6 formularza PPF, k. 26 akt sądowych). Sytuacja materialna osób prowadzących ze stroną wspólne gospodarstwo domowe niewątpliwe ma wpływ na sytuację materialną wnioskodawcy. Przepisy prawa rodzinnego nakładają bowiem na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012r. poz. 788 ze zm., dalej k.r.o.) wynika obowiązek wzajemnego wspierania się rodziców i dzieci. Ponadto o zasadności wniosku osoby fizycznej nie decyduje wyłącznie jej aktualny majątek i dochody, ale również inne czynniki takie jak m.in. stan rodzinny (art. 252 § 1 p.p.s.a.). W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 stycznia 2009r. sygn. akt II FZ 6/09 (dostępne w Internecie j.w.) wskazał, że strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, którzy pozostają z nią we wspólnym gospodarstwie domowym bądź są zobowiązani do jej alimentacji (art. 252 p.p.s.a.). Przepisy k.r.o., regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). Jak podkreślił NSA do obowiązków tych zalicza się również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji. Na tle powyższego nie budzi wątpliwości Sądu zasadność dążenia do ustalenia, czy starsza córka strony nie mogłaby pomóc w partycypowaniu w kosztach sądowych postępowania zainicjowanego przez skarżącą, zanim przerzuci się te koszty na Skarb Państwa, czyli innych podatników. Sytuacja majątkowa starszej córki, jako osoby prowadzącej ze skarżącą wspólne gospodarstwo domowe, podlega więc ocenie w ramach szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony. Skoro bowiem strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić, niezależnie od sytuacji samej skarżącej. Nie można zatem zgodzić się ze stanowiskiem strony, iż sytuacja majątkowa osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym jest dla rozstrzygnięcia tej sprawy nieistotna. Należy podkreślić, że negowanie przez stronę konieczności uzupełnienia wniosku może prowadzić do przekonania, że nie jest ona w stanie poprzeć swoich twierdzeń o trudnej sytuacji żadnymi dowodami. Pojęcie wzajemnego wspierania się pozwala na objecie nim różnorakich form i sposobów pomocy stosownej do sytuacji życiowej osoby, której ta pomoc jest potrzebna. Innymi słowy oznacza to, że jak długo syn / córka jest w stanie ofiarować ojcu i matce pomoc, tak długo taki jego obowiązek wyprzedza w tym zakresie wszelką powinność państwa. Dzieje się tak dlatego, że prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym (por. H Knysiak - Molczyk w "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz". pod redakcją prof. T. Wosia. Warszawa 2005 s. 631). Zatem w pierwszej kolejności członkowie rodziny powinni pomagać sobie w ciążących na nich zobowiązaniach, a dopiero w przypadku braku takich możliwości (i wykazaniu tego w niniejszym postępowaniu przez ubiegającą się o udzielenie pomocy), zasadna mogłaby się okazać pomoc ze strony Skarbu Państwa w zakresie wnioskowanym przez skarżącą. Wiadomo od wnioskodawczyni, że starsza córka strony ma 22 lata, jest studentką, uzyskuje ok. 1.200 zł miesięcznie ze stażu w Urzędzie Pracy i jest właścicielką nieruchomości w O., w której zamieszkuje wraz z matką i siostrą. Odpowiadając na wezwanie skarżąca nie przedstawiła jednak dodatkowych informacji o majątku córki, jej rachunkach i lokatach bankowych, nieruchomościach, ruchomościach, przedmiotach wartościowych, przez co uniemożliwiła dokonanie oszacowania takiego poziomu wsparcia. Natomiast wyjaśnienie zawarte w sprzeciwie, że córka osiąga jedynie dochód pozwalający na pokrycie kosztów jej życia i mieszkania, nie stanowi wypełnienia ww. wezwania referendarza sądowego w zakresie udokumentowania możliwości finansowych starszej córki skarżącej. Na obecnym etapie rozpatrywania wniosku Sąd nie widzi podstaw do ponownego wzywania skarżącej do przedstawienia dodatkowych wyjaśnień. Wnioskodawczyni jasno wyraziła swoje stanowisko w sprzeciwie jak i we wcześniejszym piśmie procesowym, że uznaje za wystarczające dotychczas przekazane informacje i dokumenty, które w jej ocenie są wystarczające do stwierdzenia, że spełnia wymogi do zwolnienia od kosztów sądowych. Należy także wskazać, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu w wyroku z dnia 16 października 2012r. w sprawie Piętka przeciwko Polsce (skarga nr 34216/07) wskazał, iż od stron ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się dołożenia staranności i współpracy z sądem. W szczególności, kiedy prowadzone postępowanie o zwolnienie od kosztów dotyczy przedstawienia sądowi, w zakreślonym terminie, dowodów dotyczących sytuacji finansowej strony, niezłożenie wymaganych dokumentów w zakreślonym terminie oznacza brak podstaw do przyznania zwolnienia od kosztów sadowych. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 260 w związku z art. 246 § 1 pkt 2, p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.