I SA/Ol 618/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Błesiński Sędziowie: Sędzia WSA Zofia Skrzynecka (spr.) Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w Olsztynie w dniu 6 stycznia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym zażalenia Dyrektora Izby Skarbowej na postanowienie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania sądowego zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 618/09, w sprawie ze skargi M.C. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 lipca 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 435/09 postanawia: uchylić w całości postanowienie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania zawarte w pkt III wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 618/09. Wyrokiem z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 618/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wznowił postępowanie sądowe i uchylił prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 lipca 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 435/09, którym oddalono skargę M.C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", Nr "[...]", w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 1999 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu. Jednocześnie w pkt III wyroku z dnia 29 października 2009 r. zasądzono od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz skarżącego kwotę 1.257 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu wyroku z dnia 29 października 2009 r. Sąd wyjaśnił, że stosownie do art. 281 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., nie połączył badania zasadności skargi o wznowienie postępowania z ponownym rozpoznaniem sprawy, wskazując, iż nastąpi to dopiero po uprawomocnieniu się wyroku rozstrzygającego o wznowieniu postępowania sądowego i uchyleniu wyroku z dnia 16 lipca 2009 r.. Pismem z dnia 23 listopada 2009 r. Dyrektor Izby Skarbowej złożył zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania sądowego zawarte w punkcie III wyroku z dnia 29 października 2009 r. Wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, organ podatkowy wskazał na naruszenie art. 200 i art. 209 w zw. z art. 276 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji nieprawidłowe orzeczenie o kosztach postępowania sądowego. W uzasadnieniu zażalenia wskazano, iż zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Powołując treść przepisu art. 209 p.p.s.a. organ z kolei zaznaczył, że rozstrzygnięcie wniosku strony o zwrot kosztów należy zamieścić przede wszystkim w sentencji każdego wyroku sądu I instancji uwzględniającego skargę (art. 200 w zw. z art. 145 – 150 p.p.s.a.). Brak jest natomiast podstaw do orzekania w tym zakresie w innych orzeczeniach niż wymienione enumeratywnie w art. 209 p.p.s.a. Dyrektor Izby Skarbowej zauważył, że w myśl art. 200 p.p.s.a. możliwość zasądzenia kosztów postępowania istnieje dopiero w sytuacji uchylenia orzeczenia organu administracji publicznej, a zatem merytorycznego rozstrzygnięcia sporu. W ocenie organu, z uwagi na okoliczność, iż podstawą wznowienia postępowania sądowego w niniejszej sprawie była przesłanka nieważności i związaną z tym koniczność dwuetapowego postępowania sądowoadministracyjnego (oddzielne badanie zasadności skargi o wznowienie i oddzielne ponowne rozpoznanie sprawy), zapadły w sprawie wyrok z dnia 29 października 2009 r. nie powinien zawierać orzeczenia w sprawie kosztów postępowania, gdyż rozstrzygnięcie to było przedwczesne. Skoro bowiem w postępowaniu wznowieniowym Sąd nie wydał orzeczenia odnoszącego się do merytorycznego rozstrzygnięcia (zakończenia sporu co do legalności aktu administracyjnego), to z tego względu nie mógł orzekać o zwrocie kosztów postępowania na podstawie art. 200 p.p.s.a. Ponadto, zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej, wznowienie postępowania sądowego z powodu nieważności z przyczyn leżących po stronie Sądu, zniesienie postępowania dotkniętego nieważnością i uchylenie orzeczenia, nie może powodować obciążenia organu kosztami tego postępowania. Zwrot tych kosztów może wchodzi w rachubę tylko wówczas, gdy w wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd uwzględni skargę. Odwołując się zaś do treści art. 276 p.p.s.a. organ podatkowy podniósł, że przepis ten nie zawiera odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów o zwrocie kosztów postępowania między stronami w postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania. Natomiast przepisy, z których wynika obowiązek ponoszenia określonego ciężaru, nie mogą być interpretowane w sposób rozszerzający. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 195 § 2 p.p.s.a. jeżeli zażalenie zarzuca nieważność postępowania lub jest oczywiście uzasadnione, wojewódzki sąd administracyjny, który wydał zaskarżone postanowienie, może na posiedzeniu niejawnym, nie przesyłając akt Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, uchylić zaskarżone postanowienie i w miarę potrzeby sprawę rozpoznać na nowo. Od ponownie wydanego postanowienia przysługują środki odwoławcze na zasadach ogólnych. Powyższa regulacja stanowi podstawę autokontroli zaskarżonego postanowienia przez wojewódzki sąd administracyjny. Przewidując w art. 195 § 2 p.p.s.a. możliwość rozpoznania zażalenia przez sąd, którego postanowienie zostało zaskarżone, wprowadzono wyjątek od cechującej wszystkie środki odwoławcze zasady dewolutywności, nakazującej rozpoznanie sprawy na skutek wniesienia takiego środka przez sąd wyższej instancji. Jako przepis o charakterze wyjątkowym art. 195 § 2 p.p.s.a. nie może być więc interpretowany rozszerzająco. Zwrot "oczywiście uzasadnione" był niejednokrotnie przedmiotem wykładni Sądu Najwyższego. Przyjmuje się, iż zażalenie jest oczywiście uzasadnione, jeśli sąd podziela stanowisko skarżącego, a wadliwość zaskarżonego rozstrzygnięcia jest zauważalna bez potrzeby dokonywania jego głębszej analizy (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1999 r., sygn. akt II UZ 58/99, OSNAPiUS 2000, nr 15, poz. 602). Odnosząc powyższe uwagi do realiów niniejszej sprawy, przyznać należy, że przytoczonej przez organ w złożonym zażaleniu motywacji nie sposób nie podzielić. Wychodząc z treści art. 276 p.p.s.a., wskazać należy, że przepis ten nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji do postępowania ze skargi o wznowienie postępowania. Zatem niewątpliwie w postępowaniu wznowieniowym znajdzie zastosowanie regulacja działu V p.p.s.a. zatytułowanego "Koszty postępowania", w tym m.in. przepisy odnoszące się do zwrotu kosztów postępowania między stronami. Zgodnie zaś z naczelną zasadą, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od powyższej reguły jest m.in. art. 200 p.p.s.a,. który stanowi, że w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Warto również przytoczyć przepis art. 209 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek strony o zwrot kosztów postępowania sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204. Marian Masternak w publikacji zatytułowanej "Postępowanie sądowoadministracyjne" (M.Jaśkowska, M.Masternak, E.Ochendowski "Postępowanie sądowoadministracyjne", wyd. I, Warszawa 2004) zwrócił uwagę, iż przepis art. 209 p.p.s.a. odzwierciedla wprowadzenie w postępowaniu sądowoadministracyjnym znanej postępowaniu cywilnemu zasady koncentracji kosztów postępowania (za: M.Niezgódka – Medek w: S.Babiarz, B.Dauter, M.Niezgódka – Medek, "Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych", wyd. I, Warszawa 2007, s. 214). Zasada ta znajduje swój wyraz przede wszystkim w tym, że sąd rozstrzyga o zwrocie kosztów postępowania, kończąc sprawę w danej instancji. Choć odmiennie do unormowań procedury cywilnej (art. 108 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.), zasada ta nie została wprost wyrażona w przepisach p.p.s.a., to pośrednio na taki sens i rozumienie omawianej regulacji wskazuje brzmienie art. 200 p.p.s.a. Zasadnie zatem organ podatkowy w złożonym zażaleniu wskazał, że orzekając na podstawie art. 200 p.p.s.a., Sąd powinien mieć na względzie nie tylko pierwszy człon tego przepisu odnoszący się do uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji, ale też i tę część, która wskazuje, iż zwrot kosztów postępowania sądowego przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności. Przyznać zatem należy, że orzekając w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania, Sąd w niniejszej sprawie pominął ten człon przepisu, który w sposób jednoznaczny wskazuje, że zasądzenie kosztów postępowania od organu może mieć miejsce jedynie wówczas, gdy uwzględnienie skargi przez sąd pierwszej instancji następuje na podstawie art. 145 – 150 p.p.s.a. Z powyższych rozważań płynie zatem wniosek, iż ustawodawca, podobnie jak w procedurze cywilnej, połączył orzekanie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego z chwilą zakończenia sprawy w danej instancji, czy jak wskazuje organ w zażaleniu z chwilą "merytorycznego rozstrzygnięcia, tj. zakończenia sporu co do legalności aktu administracyjnego". Z tego też względu, wydając orzeczenie o charakterze stricte formalnym (wznowienie postępowania i uchylenie prawomocnego wyroku z dnia 16 lipca 2009 r.), nie było podstaw do uwzględnienia na obecnym etapie postępowania wniosku skarżącego o zwrot kosztów postępowania. Powyższe stwierdzenie nie przekreśla jednak możliwości zasądzenia kosztów powstałych w toku postępowania o wznowienie w orzeczeniu, które zapadnie po ponownym rozpoznaniu sprawy. Ze stanowiskiem tym zgodził się również organ odwoławczy, który w uzasadnieniu zażalenia podniósł, że zwrot tych kosztów może wchodzić w rachubę wówczas, gdy w wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd uwzględni skargę na wydaną przez ten organ decyzję. Sąd podzielił tę argumentację, wskazując dodatkowo, że art. 200 p.p.s.a. przewiduje zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Niewątpliwie do kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw należy także zaliczyć koszty poniesione w postępowaniu objętym skargą o wznowienie, które w przypadku uwzględnienia skargi na decyzję, będą podlegać zsumowaniu z kosztami poniesionymi w toku ponownego postępowania mającego na celu rozpoznanie sprawy. W istocie bowiem postępowanie o wznowienie i prowadzone następnie postępowanie wznowione stanowią kontynuację, zasadne jest zatem, by wszystkie koszty poniesione w toku całego postępowania były rozliczone łącznie. Wskazać również należy, że pojęcie kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw ma szeroki charakter, a jego zakres określa art. 205 p.p.s.a. Sąd, stosując normę wyrażoną w tym przepisie, będzie miał bowiem obowiązek zważyć, czy poniesione na etapie skargi o wznowienie koszty związane były z czynnościami celowymi z punktu widzenia dochodzenia przez skarżącego jego praw do uruchomienia ponownej kontroli legalności zaskarżonego aktu. Wyraźnego przypomnienia jednocześnie wymaga, iż w świetle powyższych uwag orzeczenie o zwrocie tych kosztów postępowania będzie możliwe jedynie wówczas, gdy Sąd uwzględni skargę na zaskarżoną decyzję. Odnosząc się natomiast do zarzutu Dyrektora Izby Skarbowej, iż wznowienie postępowania sądowego z powodu nieważności z przyczyn leżących po stronie Sądu, nie może powodować obciążenia organu kosztami tego postępowania, wskazać należy, że mimo powyższego stwierdzenia organ co do zasady nie kwestionuje, iż może zostać na niego nałożony obowiązek zwrotu kosztów postępowania o wznowienie. Wskazuje przy tym jednak, że może to nastąpić wyłącznie w przypadku uwzględnienia skargi na zaskarżony akt w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie w danej instancji. Ustosunkowując się do tego zagadnienia, przyznać należy, że można zastanawiać się nad poprawnością rozwiązania prawnego, w którym na jedną ze stron postępowania nakłada się odpowiedzialność za finansowe konsekwencje błędów sądu (szerzej na ten temat Katarzyna Celińska – Grzegorczyk w glosie do uchwały siedmiu sędziów NSA z dnia 4 lutego 2008 r., sygn. akt I OPS 4/07, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego nr 4/2008, s. 148 – 149). Na marginesie wskazać można by, iż na gruncie postępowania cywilnego podobna kwestia została unormowana w art. 79 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), który w ust. 1 pkt 1 lit. e stanowi, że sąd z urzędu zwraca stronie całą uiszczoną opłatę od apelacji zażalenia, skargi kasacyjnej w razie uwzględnienia środka zaskarżenia z powodu oczywistego naruszenia prawa i stwierdzenia tego naruszenia przez sąd odwoławczy lub Sąd Najwyższy. Ponadto zgodnie z art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. g powołanej ustawy sąd z urzędu zwraca stronie całą uiszczoną opłatę od skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w razie jej uwzględnienia. Zauważyć jednak należy, że pomimo objęcia przez ustawodawcę powyższych sytuacji dosyć szczegółową regulacją prawną, kompensującą stronie choć część negatywnych skutków finansowych, jakie musiała ona ponieść w związku z nieprawidłowym działaniem sądu, również w postępowaniu cywilnym nie przewiduje się zwrotu opłat uiszczonych w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania sądowego, nawet w sytuacji, gdy wznowienie to nastąpiło z przyczyn leżących po stronie sądu. Podobnie, kwestia ta została ujęta na gruncie p.p.s.a. Wskazać należy, że prawodawca wśród przesłanek wznowienia postępowania określonych w art. 271 – 273 p.p.s.a. wymienia zarówno sytuacje, w których przyczyna wadliwości leży po stronie sądu, jak i innych podmiotów, bądź też, jak w przypadku orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, ma swe obiektywne źródło. Jednocześnie, zgodnie z wolą ustawodawcy sytuacje te nie zostały zróżnicowane pod kątem interesującego z punktu widzenia niniejszej sprawy aspektu zwrotu kosztów postępowania. Uznać zatem należy, że koszty wywołane wniesieniem skargi o wznowienie postępowania, niezależnie od przesłanki wznowienia, na jaką powołuje się strona, podlegają zgodnie z ogólnymi zasadami zaliczeniu do poniesionych przez skarżącego kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw i mogą być zasądzone na rzecz skarżącego od organu w razie uwzględnienia skargi na zaskarżony akt, czynność lub bezczynność na podstawie art. 200 p.p.s.a. Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 195 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) postanowił jak w sentencji.