I SA/Ol 649/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Pierechod, Sędziowie Sędzia NSA Włodzimierz Kędzierski, Sędzia WSA Renata Kantecka (spr.), Protokolant Marika Brzozowiec, po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 19 listopada 2009 r., sprawy ze skargi T.Ż. na dwie decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" nr "[...]", "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżone decyzje Pismami z dnia "[...]" oraz pismem z dnia "[...]" T. Ż. zwrócił się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy za okres od września 2008r do stycznia 2009r, argumentując prośbę bardzo ciężką sytuacją finansową rodziny. Wskazał, iż jest on jedynym żywicielem czteroosobowej rodziny, członkowie jego rodziny korzystają ze stypendiów oraz zasiłków rodzinnych, żona poszukuje pracy. Decyzją z dnia "[...]"nr "[...]"Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od września 2008r do listopada 2008r w kwocie 1.451,34 zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 638,34 zł, na Fundusz Pracy w kwocie 130,17 zł wraz z odsetkami liczonymi na dzień 22.01.2009r. Decyzją z dnia "[...]" nr "[...]"Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od grudnia 2008r do stycznia 2009r w kwocie 1.010,00 zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 430,70 zł, na Fundusz Pracy w kwocie 90,58 zł wraz z odsetkami liczonymi na dzień 17.03.2009r. Organ I instancji wskazał, iż w sprawie brak jest okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku. Nie wystąpił bowiem stan całkowitej nieściągalności zadłużenia. Dłużnik prowadzi nadal działalność gospodarczą i nie opłaca bieżących składek. Ponadto jest właścicielem nieruchomości (nr księgi wieczystej "[...]") oraz samochodu osobowego marki Opel Corsa. Organ stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą również przesłanki do umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2007r. nr 11, poz. 74 ze zm., cyt. dalej jako u.s.u.s.). We wnioskach o ponowne rozpatrzenie spraw T. Ż. wskazał, iż nie dopełnia ustawowego obowiązku terminowego opłacania składek ZUS z przyczyn od niego niezależnych. Wyjaśnił, iż uzyskiwane dochody i sytuacja rodzinna, w której się znajduje pozwala jedynie na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Dodał, także iż przewlekła choroba, na którą cierpi doprowadziła go do zawału serca. W wyniku ponownego rozpoznania spraw Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzjami z dnia "[...]"nr "[...]"i nr "[...]"utrzymał w mocy decyzje o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Wskazał, że materialnoprawną podstawę do wydania przedmiotowych decyzji stanowi art. 28 ust. 1, 2 i 3 u.s.u.s., zgodnie z którym umorzenie długu składkowego jest możliwe w przypadku stwierdzenia nieściągalności dochodzonego zadłużenia. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność należności z tytułu składek zachodzi m.in. gdy: nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie (...); wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ponownie rozpatrując sprawę organ stwierdził, iż brak jest okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, że zobowiązany prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą w zakresie szkolenia kierowców kat B. Wymogi ustawodawcze uniemożliwiły mu wykonywanie działalności instruktora nauki jazdy kat. C i C+ E, co według niego znacznie ogranicza możliwość uzyskiwania z tego tytułu dochodu. Wnioskodawca wskazał, iż rejon, w którym wykonuje szkolenia jest odległy od miasta wojewódzkiego i powiatowego, ze względu na wysoki poziom bezrobocia młodzież po ukończeniu szkoły średniej opuszcza to środowisko, a to związane jest z ograniczeniem ilości osób uczęszczających na kurs nauki jazdy. Ustalono, iż przychód z prowadzonej działalności gospodarczej z ostatnich dwóch lat obrotowych wyniósł: za 2007r. 11.050,00 zł, za 2008r. 11.900,00 zł. Małżonka dłużnika nie pracuje, pozostaje na jego utrzymaniu, jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w O. Filia w M. Zobowiązany ma dwie córki. M. Ż. studiuje w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w E. na studiach stacjonarnych. Zobowiązany przedłożył bilet miesięczny potwierdzający dojazdy córki na uczelnię. Decyzją z dnia "[...]". na okres 5 miesięcy roku akademickiego 2008/2009 tj. od 1.10.2008r do 28.02.2009r. zostało jej przyznane stypendium socjalne w wysokości 300 zł miesięcznie oraz stypendium na wyżywienie w wysokości 80 zł miesięcznie. M. Ż. od maja 2005r. jest pod stałą opieką lekarza specjalisty w poradni naczyniowej w O. Młodsza córka A. jest uczennicą gimnazjum, otrzymała stypendium szkolne na okres od 1.09.2008r. do 30.06.2009r. w wysokości 99 zł miesięcznie, zasiłek rodzinny w wysokości 64 zł miesięcznie do dnia 31.10.2009r. oraz jednorazowy dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł. R. Ż. jest właścicielem boksu garażowego nr 1 położonego przy ul. L. w M. oraz współużytkownikiem wieczystym działki nr 116/08 o pow. 0,2852 ha pod boksami garażowymi (księga wieczysta nr "[...]"). Dodatkowo dłużnik jest właścicielem pojazdu marki Opel Corsa (rok prod. 1994). Naczelnik Urzędu Skarbowego w dniu 12.09.2007r. dokonał zajęcia pojazdu. Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy Zakład wskazał, iż nie zachodzą okoliczności i przesłanki przemawiające za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku. Wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Do dnia ponownego rozpatrzenia wniosku urząd skarbowy, ani komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a tym samym nie jest również oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zakład stwierdził, iż brak jest również przesłanek do umorzenia należności zgodnie z dyspozycją art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r.w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r., Nr 141, poz. 1365, cyt. dalej jako rozporządzenie). Zdaniem Zakładu treść tego przepisu należy odnieść do konkretnej sytuacji tak, aby organ miał podstawy przypuszczać, że zapłata należności spowoduje egzystencjonalną ruinę bytu zobowiązanego i jego rodziny. Dlatego też pomimo niewątpliwie trudnej sytuacji rodziny oraz pogorszeniu się tej sytuacji w wyniku zapłaty zaległości, nie ma podstaw do umorzenia należności. Sprostanie obciążeniu wymaga znacznego wysiłku, ale w ocenie organu jest to możliwe do udźwignięcia. Zakład wskazał, także, iż powstałe trudności nie zostały wywołane nadzwyczajnymi, niezależnymi od woli dłużnika zdarzeniami losowymi, którym nie można było przeciwdziałać. Trudna sytuacja finansowa, na którą powołuje się dłużnik, nie jest przesłanką zasługującą na uwzględnienie i pozytywne rozpatrzenie wniosku. Odnośnie stanu zdrowia zobowiązanego jako przesłanki umożliwiającej umorzenie należności Zakład wskazał, iż pomimo wykazanych schorzeń dłużnik w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą, co oznacza, że nie wymaga opieki ze strony osób trzecich. Decyzja organu, co podkreślono, oparta jest na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności, świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek, może lecz nie musi, prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy. Skargi na powyższe decyzje do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wniósł T. Ż. W uzasadnieniu skarg wskazał na swoją bardzo trudną sytuację finansową i rodzinną. Skarżący podniósł, iż może prowadzić szkolenia tylko w zakresie prawa jazdy kategorii B, co w połączeniu z takimi okolicznościami jak miejsce wykonywanej działalności gospodarczej, lokalny rynek pracy, bezrobocie oraz mała ilość kursantów powoduje, iż dochody z uzyskiwanej działalności są bardzo niskie. Podkreślił, iż ma na utrzymaniu żonę i dwoje dzieci. Dodatkowo podniósł, iż ma 60 lat, jest po zawale, córki otrzymują stypendia socjalne, żona ukończyła kolejne szkolenie, ale nadal pozostaje bez pracy oraz prawa do zasiłku. Wskazał również, iż jedna z córek objęta jest stałym leczeniem oraz wizytami u lekarza. Leki skarżącego i córki są co miesiąc realizowane w pierwszej kolejności. Dodał, iż posiada samochód osobowy marki Opel Corsa rok prod. 1994, który służy do wykonywania prowadzonej działalności gospodarczej, zużywa się i trzeba dbać o jego sprawność, ponieważ służy do szkoleń, innych pojazdów nie posiada. Ponadto jest wraz z małżonką współwłaścicielem garażu (księga wieczysta nr "[...]"). Wskazał, iż ubezpieczenie – leczenie szpitalne, trwały uszczerbek na zdrowiu opłaca w PZU w wysokości 39,18 zł kwartalnie. Żona oraz córki korzystają z ubezpieczenia z Urzędu Pracy. Reasumując skarżący podniósł, iż jest w bardzo ciężkiej sytuacji, a opłacenie składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla niego jako zobowiązanego, a w szczególności dla rodziny i pozbawiłoby podstawowych, niezbędnych środków życiowych. W odpowiedzi na skargi Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o ich oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonych decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skargi są zasadne. Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 §1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm., cyt. dalej jako p.p.s.a.) zadaniem sądu administracyjnego jest sprawowanie kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają jednak organy administracji, co w niniejszym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd Administracyjny nie ma uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, tj. dokonania umorzenia należności, zgodnie z żądaniem zawartym w skardze. Tym samym Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji. Kontrola sądowa obejmuje przede wszystkim zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Sąd nie ocenia natomiast wydanej decyzji z punktu widzenia jej celowości czy słuszności. W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, organ administracji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania w sposób mający lub mogący mieć wpływ na wynik sprawy. Na wstępie niniejszych rozważań zwrócić należy uwagę iż, z art. 28 ust. 1 i ust. 2 oraz ust. 3 u.s.u.s. wynika, że należności z tytułu składek mogą być umorzone tylko w wypadku ich całkowitej nieściągalności. Od powyższej zasady w art. 28 ust. 3a przewidziano wyjątek. Przepis ten przewiduje możliwość uwzględnienia innych przesłanek umorzenia. Wytyczne, którymi powinien się kierować Zakład Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję, precyzuje rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia stanowi, że zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W punktach 1, 2, 3 tego przepisu wskazano przypadki uzasadniające umorzenie tj: - pozbawienie, na skutek opłacenia należności z tytułu składek, możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego i jego rodziny; - poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących brak możliwości dalszego prowadzenia działalności; - przewlekłą chorobę zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającą zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Mając na względzie treść przywołanego przepisu, Sąd podnosi, iż w rozpoznawanej sprawie postępowanie administracyjne przeprowadzone zostało z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej sformułowanej w art. 7 k.p.a. Przepis ten obliguje organ administracji publicznej do podejmowania wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Wyrażona w art. 7 k.p.a. zasada postępowania administracyjnego odnosi się w równym stopniu do zakresu i wnikliwości postępowania wyjaśniającego i dowodowego jak i do stosowania norm prawa materialnego, to jest do całokształtu przepisów prawnych służących załatwieniu sprawy. Przepis ten ma zastosowanie przede wszystkim w odniesieniu do decyzji podejmowanych w ramach uznania administracyjnego i prowadzi do wyważenia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w oparciu o art. 28 ust. 3 oraz ust. 3a u.s.u.s. nie zwalnia organu od obowiązku przeprowadzenia prawidłowego postępowania. Organ ma obowiązek wypełnić zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz określony w art. 77 §1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. W sprawie niniejszej organ dopuścił się naruszenia powyższych przepisów. Poza wnikliwą analizą organu pozostały bowiem - podnoszone w toku postępowania przez zobowiązanego - okoliczności związane z jego stanem zdrowia, tj. wykazywaną przez dłużnika przewlekłą chorobą, która zakończyła się zawałem serca. Tym samym nie wyjaśniona została rzeczywista możliwość prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej i uzyskiwania z tego tytułu dochodu. Pomimo sygnalizowania przez zobowiązanego okoliczności, iż ma on kłopoty ze zdrowiem oraz przedłożenia dowodów potwierdzających taki stan rzeczy, włącznie z kartą informacyjną leczenia szpitalnego, organy nie wyjaśniły czy wykazywana sytuacja zdrowotna nie pozbawia rzeczywiście zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Lakoniczne stwierdzenie organu w zaskarżonych decyzjach, iż zobowiązany pomimo wykazanych schorzeń w dalszym ciągu samodzielnie prowadzi działalność gospodarczą, nie wypełnia, zdaniem Sądu, zawartego w art. 7 k.p.a. nakazu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Ponadto godzi się zauważyć, iż organy przyjęły a priori okoliczność prowadzenia przez zobowiązanego działalności gospodarczej. Sąd nie dopatrzył się ustaleń w tym zakresie, a z samego faktu, że skarżący ma zarejestrowaną działalność gospodarczą, nie można wywodzić wniosków, że działalność tę prowadzi. Organ winien zgromadzić dowody potwierdzające podnoszone okoliczności – czy rzeczywiście działalność jest prowadzona, jaki z tego tytułu zobowiązany osiąga obecnie dochód. Wątpliwości w tej kwestii są uzasadnione, zwłaszcza w świetle wykazywanych kłopotów ze zdrowiem oraz zajęciem przez organ egzekucyjny samochodu. Podkreślić przy tym należy, iż organ w toku postępowania nie ustalił w żaden sposób jakie dochody z działalności gospodarczej osiągał skarżący w roku 2009. Poprzestał jedynie na wskazaniu dochodów osiągniętych przez niego w latach 2007 i 2008. Dodatkowo należy zauważyć, iż nie dokonano ustaleń dotyczących faktycznych kosztów ponoszonych na utrzymanie i leczenie w rodzinie zobowiązanego, poprzestając na przyjęciu przedstawionych przez zobowiązanego rachunków na zakup leków. Podkreślenia wymaga, iż "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" rodziny, o którym mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wymaga przeanalizowania dochodów rodziny w kwotach netto, a także ustalenia, jakie niezbędne wydatki na swoje utrzymanie musi ponosić czterososobowa rodzina (por wyrok WSA w Olsztynie z dnia 7 stycznia 2009r. sygn. akt I SA/Ol 537/08 – orzeczenie dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa. gov.pl). Skarżący w toku postępowania wskazywał na ponoszone wydatki, jednakże nie były one przedmiotem jakiejkolwiek analizy. Niezbędnym zatem jest ustalenie rzeczywistej sytuacji rodziny tj. stanu zdrowia skarżącego, związanej z tym możliwości uzyskiwania dochodów przez zobowiązanego, aktualnie uzyskiwanych dochodów z innych źródeł takich jak zasiłki celowe, stypendia, a następnie zestawienie wszystkich dochodów z wszystkimi wydatkami i kosztami utrzymania czteroosobowej rodziny. Reasumując, w ocenie Sądu zaskarżone decyzje zostały podjęte bez dostatecznego ustalenia stanu faktycznego i rozważenia wszystkich dowodów i aspektów sprawy, co mogło mieć istotny wpływ na podjęte rozstrzygnięcie. Dopiero pełne ustalenia w powyższym zakresie będą mogły stanowić podstawę do rozważań, czy w sprawie zachodzą przesłanki określone w §3 rozporządzenia. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.