I SA/Ol 738/17

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2017r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R.P. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi R.P. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy zwolnienia z egzekucji świadczenia emerytalnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego WSA/post.1 - sentencja postanowienia We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – R.P. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Utrzymuje się z emerytury w wysokości "[...]" miesięcznie. Wskazał, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Oświadczył, że posiada ½ udziału w domu o powierzchni 35 m2, innego majątku nie posiada. Wyjaśnił, iż ponosi następujące wydatki: czynsz- "[...]" (nieczytelnie) – "[...]", media -"[...]", leki- "[...]", żywność – "[...]", spłata zobowiązań z tytułu zachowku –"[...]". Pismem z dnia 25 października 2015 r., skarżący wezwany został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej poprzez złożenie wyjaśnień w zakresie: - stanu rodzinnego skarżącego. W przypadku pozostawania w związku małżeńskim skarżący został zobowiązany do przedłożenia wyjaśnień w zakresie wysokości uzyskiwanego przez żonę dochodu i posiadanego przez nią majątku, -stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym skarżącego i współmałżonki w okresie od 1.08.2017 r. do dnia doręczenia wezwania oraz ich uwiarygodnienie poprzez przedłożenie kopii dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki, - posiadanego przez wnioskodawcę majątku nieruchomego i ruchomego w latach 2014-2017, - posiadanych polis ubezpieczeniowych, - przedstawienia kopii zeznań podatkowych za rok 2016 wnioskodawcy i jego współmałżonki, - przedłożenia wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę i współmałżonkę rachunków bankowych w tym obsługujących ewentualnie posiadaną/e kartę/y kredytową/e, z okresu 1.08.2017 r. do dnia doręczenia wezwania, ewentualnie złożenie oświadczenia o braku takowych. W przypadku braku rachunków bankowych skarżący został zobowiązany do przedstawienia kopii dokumentu potwierdzającego fakt otrzymywania dochodów "do ręki" oraz opłaty rachunków za pośrednictwem powołanych do tego instytucji, W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżący przedłożył pismo z dnia 1.11.2017 r., w którym wyjaśnił, że pozostaje w separacji faktycznej z żoną T.P. od ponad 12 miesięcy, w związku z powyższym nie ma wiedzy w zakresie sytuacji materialnej współmałżonki. Nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Nadto oświadczył, że nie posiada ruchomości, jest współwłaścicielem lokalu mieszkalnego o powierzchni 36 m2. W roku 2015 sprzedał udział do domu położonego w "[...]". Posiada dwie polisy ubezpieczeniowe, w związku z którymi ponosi koszty w wysokości"[...]". Odnosząc się do kwestii ponoszonych wydatków i stałych opłat stwierdził jedynie, że zostały one wykazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym na urzędowym formularzy PPF. Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Wpis od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 100 zł (zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów, z dnia 16.12.2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz. U Nr 221, poz. 2193 ze zm]). Zgodnie z art. 245 § ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017r., poz. 1369 ze zm. cyt. dalej jako p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym –gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Zauważyć należy, że o przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej strony, jeżeli ona sama nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd (referendarz sądowy) nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Powszechnie zarówno w orzecznictwie sądowoadministracyjnym jak i doktrynie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy, nazywana "prawem ubogich", daje Sądowi kompetencję, w uzasadnionych przypadkach, do zadecydowania o pokryciu kosztów postępowania sądowego, z budżetu Sądu, czyli w konsekwencji przez innych podatników. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź osoby, których środki są ograniczone i pozwalają na zaspokojenie tylko niezbędnych potrzeb egzystencjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek w utrzymaniu koniecznym siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (niepublikowane), prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Przechodząc do oceny wniosku skarżącego na wstępie zauważyć należy, iż skarżący udzielił wprawdzie dodatkowych wyjaśnień, lecz w bardzo ograniczonym zakresie, nie udzielając odpowiedzi na szereg pytań dotyczących m.in. sytuacji materialnej żony skarżącego, ponoszonych kosztów utrzymania, posiadanego majątku w okresie od 2014-do 2017. Nie przedłożył też żądanych dokumentów źródłowych, do których był wzywany, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia o skutkach niezastosowania się do wezwania. I tak skarżący nie przedłożył m.in.: oświadczenia zawierającego szczegółowe zestawienie stałych miesięcznych wydatków jak i dokumentów potwierdzających zarówno wysokość jak i fakt ich opłaty w zakreślonym okresie czasu, oświadczenia o wysokości uzyskiwanych dochodów i posiadanym majątku przez żonę wnioskodawcy, nie przedstawił zeznania podatkowego żony jak i swojego za rok 2016, nie przedłożył wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych przez wnioskodawcę i jego współmałżonkę oraz oświadczenia w zakresie wysokości i częstotliwości rat oraz wysokości zgromadzonych środków na polisach ubezpieczeniowych. Powyższe sprawia, że nie jest możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny, a w konsekwencji stwierdzenie w sposób niebudzący wątpliwości, że nie jest on w stanie ponieść pełnych czy też jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla ich utrzymania. Przede wszystkim wskazać należy, że sytuacja finansowa osoby fizycznej pozostającej w związku małżeńskim nie może być oceniana w oderwaniu od możliwości płatniczych małżonka. Jeżeli w małżeństwie skarżącego nie orzeczono separacji bądź rozwodu, uzasadnione jest żądanie złożenia dokumentacji obrazującej dochody jego małżonki. W świetle orzecznictwa NSA przyjmuje się, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682) – zwanej dalej "K.r.o.", małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonek ma obowiązek udzielenia pomocy żonie w zakresie prowadzenia przez nią procesów sądowych. Fakt istnienia pomiędzy małżonkami rozdzielności majątkowej małżeńskiej, a nawet nieprowadzenie przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego i pozostawania w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to małżonka nie może pomóc w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 395/11, z dnia 18 kwietnia 2014 r., sygn. akt II FZ 519/14, z dnia 8 października 2014 r., sygn. akt I FZ 388/14, z dnia 12 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 42/12, z dnia 13 listopada 2014 r., sygn. akt I GZ 486/14 - wszystkie orzeczenia dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II OZ 1266/11 – www. orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym samym brak informacji dotyczących stanu majątkowego i dochodów małżonki skarżącego, uniemożliwia uznanie, że spełnia on przesłanki wskazane w art. 246 § 1 P.p.s.a. Ponadto skarżący w żaden sposób nie uwiarygodnił oświadczenia w zakresie wysokości i rodzaju ponoszonych stałych kosztów utrzymania. Poprzestał w tym zakresie na ogólnikowym wyliczeniu przedstawionym w rubryce 11 urzędowego formularza PPF, z którego wynika, że ponosi wydatki w wysokości "[...]". W oparciu o tak złożone wyjaśnienia w kwestii wysokości ponoszonych wydatków, nie sposób przyjąć, że wyjaśnienia wnioskodawcy są kompletne i pełne, tym samym należy uznać, że na tej podstawie nie można było rzetelnie określić wysokości wydatków. Po pierwsze z oświadczenia nie wynika jakiego okresu dotyczą wykazane wydatki, a nade wszystko, wnioskodawca w żaden sposób nie uprawdopodobnił faktu ich ponoszenia poprzestając wyłącznie na ogólnikowym stwierdzeniu. W tych okolicznościach brak odniesienia się skarżącego do wezwania o przedłożenie w zakreślonym wyżej zakresie dodatkowego oświadczenia i przedstawienia wskazanych dokumentów źródłowych uniemożliwia wiarygodną ocenę jego sytuacji materialno – finansowej. Pomimo wezwania skarżący nie przedstawił również odpisów zeznań podatkowych za rok 2016, czy też zaświadczenia o nie złożeniu takowego. Skarżący nie przedłożył również pełnej informacji o statusie materialnym jaki posiadał w latach 2014-2017. Ograniczył się do stwierdzenia jaki majątek na chwilę obecną posiada. Natomiast w kwestii posiadanego w latach 2014-2017 majątku ograniczył się do stwierdzenia, że w roku 2015 sprzedał udział jaki miał do domu w "[...]". Zaznaczyć należy, że wnioskodawca był wzywany również do wskazania ceny sprzedaży, w przypadku zbycia składnika majątkowego. Na rzetelną ocenę stanu majątkowego skarżącego nie pozwala także fakt niewypełnienia wezwania w zakresie przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych posiadanych przez wnioskodawcę jak i jego małżonkę. Podkreślić należy, że wyciągi z rachunków bankowych są niezbędne dla oceny możliwości płatniczych strony poprzez zobrazowanie jakiego rzędu wpływy pieniężne osiąga i w jakich wysokościach następuje ich dystrybucja. Inaczej mówiąc wyciąg bankowy daje rzeczywisty obraz operacji dokonywanych na rachunku, a więc przedstawia faktyczną płynność finansową jego właściciela. Niewykonanie wezwania nasuwa wręcz uzasadnione przypuszczenie, że skarżący najprawdopodobniej nie spełnia ustawowej przesłanki warunkującej przyznanie dochodzonego prawa pomocy, biorąc pod uwagę wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów "[...]" miesięcznie. Kwota ta niewątpliwie znacznie przekracza kryterium dochodowe uprawniające do korzystania ze środków z opieki społecznej (dla osób samotnie gospodarujących jest to kwota 634 zł) jest także wyższa od minimalnego wynagrodzenia, które w 2017 r. wynosiło 2.000 zł brutto tj. ok. 1.450 zł netto miesięcznie. Porównując zatem dochody wnioskodawcy z ww. kwotami stanowiącymi niewątpliwie wyznacznik ubóstwa, bez możliwości dokonania dogłębniejszej analizy sytuacji materialnej i życiowej z uwagi na nie przedstawienie przez wnioskodawcę stosownych wyjaśnień należy stwierdzić, że skarżącego nie sposób zaliczyć do grona osób ubogich, wymagających pomocy państwa w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i opłacenia za niego kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Reasumując przedmiotowe rozważania, należy stwierdzić, że tylko wyjaśnienie – w sposób niebudzący wszystkich przedstawionych wyżej wątpliwości – dotyczących stanu rodzinnego wnioskodawcy oraz nadesłanie brakujących dokumentów umożliwiłoby ustalenie istotnych okoliczności mających wpływ na ocenę zasadności wniosku. Postępowanie wnioskodawcy, polegające na nieprzedstawieniu pełnych i rzetelnych wyjaśnień, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że to sam wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej. Na marginesie należy również wyjaśnić, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy, jak już wyjaśniono to wyżej, jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284, z późn. zm.). Skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, to w konsekwencji zasadna, w ocenie referendarza sądowego jest odmowa przyznania jej prawa pomocy i w tej sytuacji nie można mówić o pozbawieniu jej możliwości obrony swoich praw przed sądem. W konsekwencji, w warunkach niniejszej sprawy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w sentencji.