I SA/Ol 741/11

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2012r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. C. o zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Dyrektora Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie: przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na rok 2010 postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego Wnioskiem z dnia 3 stycznia 2012r. skarżący J. C. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych (w tym wpisu od skargi w wysokości 200 zł) oraz ustanowienie radcy prawnego. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 2,5 ha, innego majątku nieruchomego nie posiada, korzysta z wynajmowanego mieszkania. Wnioskodawca nie posiada zasobów pieniężnych, a także przedmiotów wartościowych powyżej wartości 3000 euro. Skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Uzyskuje dochód w postaci emerytury w wysokości 2.344 zł miesięcznie. Wyjaśnił, iż ma kłopoty zdrowotne adekwatne do jego wieku (63 lata). Na leki i inne koszty związane z leczeniem wydaje około 250 zł miesięcznie. Argumentując wniosek o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca wskazał, iż z prowadzonej działalności rolniczej prowadzonej we własnym gospodarstwie rolnym jak również w dzierżawionym nie uzyskuje dochodów netto, ponosi same straty, które z trudem wyrównywane są przez dopłaty unijne uzyskiwane z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Wskazał, że za dzierżawione grunty opłaca wysoki czynsz w kwocie ok. 1400 zł miesięcznie. Ponadto spłaca zadłużenie wobec banku PKO BP S.A. w średniej kwocie miesięcznej ok. 1.330 zł. Spłaca również zaległe zadłużenie wobec ZUS w kwocie 540 zł miesięcznie, ponadto opłaca podatek rolny w wysokości 170 zł miesięcznie, za energię elektryczną ponosi opłatę w wysokości 220 zł miesięcznie, za telefon 100 zł miesięcznie, czynsz za wynajmowane mieszkanie wynosi 300 zł miesięcznie. Wskazał, iż stałe miesięczne wydatki wynoszą 3.960 zł, nie licząc opłat na jedzenie. Wyjaśnił, iż wydatki te są prawie równe z uzyskiwanymi wpływami z emerytury i dopłat z ARiMR. Rozpoznając niniejszy wniosek wskazać należy, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zgodnie z treścią przepisu art. 246 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153 , poz. 1270 ze zm., dalej cyt. jako p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, w przypadku gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do pkt 2 § 1 art. 246 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z powyższej regulacji wynika, iż chcąc ubiegać się o prawo pomocy, strona musi wykazać, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bądź pełnych kosztów postępowania - w tym drugim przypadku bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepisy dotyczące instytucji prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Instytucja ta ma bowiem charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Do takich osób zaliczyć można przykładowo osoby, które na skutek szczególnych okoliczności życiowych pozbawione zostały jakichkolwiek środków do życia. Jeżeli natomiast strona ma jakiekolwiek środki majątkowe, powinna partycypować w kosztach postępowania, nawet gdyby przeznaczenie ich na ten cel, miało nastąpić z jakimś uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Oceniając sytuację finansową na podstawie złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń należy stwierdzić, iż skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy czy to w zakresie całkowitym czy też w częściowym. Zdaniem rozpoznającego niniejszy wniosek, skarżący nie znajduje się w sytuacji wymagającej pomocy ze strony Państwa, w zakresie ponoszenia za niego kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż skarżący posiada stałe źródło dochodu jakim jest emerytura w wysokości 2.344 zł miesięcznie. Dodatkowo uzyskuje także dochody w postaci dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Analizując wysokość i rodzaj przedstawionych przez wnioskodawcę stałych wydatków ( dzierżawa, kredyt, zadłużenie ZUS, podatek rolny, energia, telefon, czynsz, leki i leczenie) stwierdzono, iż ich wysokość wynosi 4.310 zł, nie wliczając w to niezbędnych kosztów utrzymania jakimi są wydatki na wyżywienie, które nie zostały określone. Skarżący wyjaśnił, iż jego miesięczne wydatki są "prawie równe z uzyskiwanymi wpływami" tj. dochodami. Powyższe pozwala stwierdzić, iż dochody skarżącego wystarczają w zupełności na pokrycie wszystkich jego miesięcznych wydatków, a te jak wykazano wyżej nie należą do najniższych, lub takich które zaspokajają jedynie elementarne potrzeby egzystencji człowieka. Dlatego też, z dochodów, które wystarczają na pokrycie, wyżej przedstawionych kosztów, skarżący może wygospodarować środki pieniężne niezbędne do opłacenia kosztów sądowych oraz ewentualnych kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość jej dochodów, czy też generalnie uzyskiwanych przez nią pożytków z określonego tytułu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków. Dlatego też, odnosząc się do zaciągniętego przez skarżącego kredytu i uiszczanych z tego tytułu rat w wysokości 1.330 zł miesięcznie stwierdzić należy, iż nie oznacza to jeszcze, że nie ma on dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych. Przeciwnie wnioskodawca posiada zdolność do zaciągania i spłacania tego typu zobowiązań. Ponadto ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. Koszty te nie mają również pierwszeństwa przed kosztami należnymi Skarbowi Państwa. Tym samym niezrozumiałe jest, aby skarżący spłacał inne ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądał by na tej podstawie koszty związane z wniesieniem skargi oraz ewentualnego ustanowienia pełnomocnika pokrywał za niego Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Wskazując na wysokość miesięcznej raty kredytu zauważyć należy, iż jest ona wyższa, niż koszty sądowe wymagane na obecnym etapie tj. wpis od skargi 200 zł oraz ewentualne koszty ustanowienia radcy prawnego w wysokości 240 zł ( zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu / Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm./). Dodatkowo wskazać należy, iż wątpliwości co do wiarygodności budzi oświadczenie skarżącego, iż z prowadzonej działalności rolniczej nie uzyskuje dochodów netto, ponosi jedynie straty, które z trudem wyrównywane są przez dopłaty unijne. W świetle wiedzy i doświadczenia życiowego trudno przyjąć powyższe wyjaśnienia. Niewiarygodne bowiem jest, aby działalność polegająca na dzierżawieniu kilkudziesięciu hektarów ziemi, z czym związane są wysokie koszty miesięcznego czynszu ( 1.400 zł) była nieopłacalna, nierentowna i przynosiła jedynie straty. Trudno w takiej sytuacji, byłoby bowiem znaleźć racjonalne uzasadnienie dla jej prowadzenia oraz angażowania w nią środków finansowych, nakładów pracy i własnego czasu. Trudno również przyjąć, iż dochodem z dzierżawienia powyższego areału są jedynie dopłaty uzyskiwane z ARiMR. Celem tego typu dopłat, nie jest bowiem jedynie zapewnienie dochodu właścicielowi czy posiadaczowi ziemi, lecz wspieranie i rozwój produkcji rolnej. Naturalną zatem konsekwencją otrzymanej dopłaty winno być uzyskiwanie dochodu przez gospodarstwo korzystające z tego typu preferencji. Na marginesie wskazać należy, iż na obecnym etapie sprawy nie jest konieczne reprezentowanie skarżącego przez profesjonalnego pełnomocnika, albowiem w postępowaniu przed sądem I instancji nie jest wymagane posiadanie szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych (przymus adwokacko-radcowski). Ustanowienie stronie w toku postępowania przed sądem I instancji pełnomocnika z urzędu powinno mieć charakter zupełnie wyjątkowy. Złożona przez stronę skarga ma dla Sądu wyłącznie charakter niewiążącej informacji na temat wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu. Sąd I instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma nie tylko prawo, ale przede wszystkim obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Co ważne przepis art. 6 p.p.s.a. zobowiązuje sąd do udzielania stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz do pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, zapewniając tym samym ochronę takiej strony. Reasumując wskazać należy, iż wnioskodawca posiada stałe i regularne źródło dochodu w postaci emerytury, uzyskuje dodatkowe środki pieniężne z tytułu dopłat z ARiMR, dochody wystarczają na pokrycie jego wydatków, również rodzaj ponoszonych wydatków nie wskazuje, iż wnioskodawca nie może ponieść kosztów sądowych związanych z wniesieniem skargi i ustanowieniem pełnomocnika. Stanowiska w kwestii odmowy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie zmienia również okoliczność, iż skarżący zobowiązany będzie do uiszczenia kosztów sądowych w dwóch sprawach zawisłych przed tut. Sądem ( I SA/Ol 740/11, I SA/Ol 741/11). W związku z tym skoro nie są spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.