I SA/Ol 866/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Pierechod po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Ł. P. od zarządzenia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 19 lutego 2018 r. pozostawiającego bez rozpoznania wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Ł. P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie: określenia przybliżonej kwoty zobowiązania w podatku od towarów i usług za okres od września 2015r. do lipca 2016r. oraz dokonania jej zabezpieczenia na majątku podatnika postanawia: 1. uchylić zaskarżone zarządzenie, 2. wezwać stronę do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy przez podpisanie złożonego formularza (osobiście lub przez pełnomocnika) oraz o wskazanie danych o majątku i dochodach oraz sytuacji rodzinnej - w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania, na podstawie art. 257 p.p.s.a. Ł. P., reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata (dalej jako skarżący, wnioskodawca) do skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia "[...]", w przedmiocie określenia przybliżonej kwoty zobowiązania w podatku od towarów i usług za okres od września 2015r. do lipca 2016r. oraz dokonania jej zabezpieczenia na majątku podatnika, załączył także urzędowy formularz wniosku PPF, w którym wypełniono rubrykę 1 (Sąd, do którego składany jest wniosek) i 2 (Wnioskodawca i jego adres). Po przekazaniu skargi przez organ do sądu, referendarz wezwał pełnomocnika wnioskodawcy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017r., poz. 1369 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) do uzupełnienia braków formalnych złożonego wniosku przez wypełnienie (bądź skreślenie niepotrzebnego) każdej niezacenionej rubryki, w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania zgodnie z art. 257 p.p.s.a. W zakreślonym terminie pełnomocnik skarżącego nadesłał wypełniony, niepodpisany formularz wniosku o PPF, wskazując w treści, że wnioskodawca przebywa w areszcie tymczasowym i w terminie 7 dni nie jest w stanie uzyskać jego danych ani podpisu. Zarządzeniem z dnia 19 lutego 2018 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie zarządził pozostawić bez rozpoznania wniosek o przyznanie prawa pomocy uzasadniając, że w zakreślonym terminie do uzupełnienia braków formalnych skarżący nie usunął wszystkich braków. Wskazano, że oceny tej nie może zmienić wskazywany w formularzu wniosku brak możliwości podpisania wniosku przez skarżącego, z uwagi na fakt przebywania w areszcie tymczasowym, gdyż termin do uzupełnienia braków formalnych wniosku procesowego jest terminem ustawowym wynikającym z art. 49 § 1 w związku z art. 252 § 2 p.p.s.a. i jako taki termin ten nie może być przedłużany. Dodatkowo stwierdzono, że zgodnie z dominującym poglądem orzecznictwa sądów administracyjnych uprawnionym do podpisu wniosku jest także pełnomocnik skarżącego. Nie zgadzając się z powyższą oceną pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw, w którym zwrócił się o zmianę zaskarżonego zarządzenia i zwolnienie od kosztów postępowania skarżącego. Zarzucono naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji na skutek pozbawienia prawa do sądu osoby tymczasowo aresztowanej i niemogącej wypełnić samodzielnie oświadczenia oraz art. 243 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący przebywa obecnie w areszcie tymczasowym i nie jest w stanie podpisać formularza oraz ponieść kosztów sądowych w całości. Zasadnicze prawo do sądu wynika z Konstytucji, zaś prawo do otrzymania zwolnienia wynika z sytuacji w jakiej znajduje się wnioskodawca. W ocenie pełnomocnika trudno bowiem wymagać, aby Państwo, które aresztowało obywatela wymagało od niego opłaty sądowej i składania oświadczeń majątkowych, których złożyć nie może. Z tych względów złożony i niepodpisany wniosek powinien być uwzględniony. Ponadto nieprawdą jest, że pełnomocnik może podpisać za wnioskodawcę formularz. Pełnomocnik ponosi odpowiedzialność karną za składanie fałszywych zeznań nie posiadając przy tym żadnej wiedzy na temat majątku skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a., sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżony akt zmienia albo utrzymuje w mocy. Czyniąc to, w myśl art. 260 § 2 p.p.s.a., działa jako sąd drugiej instancji i stosuje odpowiednio przepisy o zażaleniu. Na wstępie wskazać należy, że w niniejszym przypadku istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia czy złożony wniosek o prawo pomocy posiadał braki formalne, a jeżeli tak, to jakiego rodzaju, a nadto czy dokonane wezwanie do uzupełnienia tych braków dawało podstawę do zastosowania przez referendarza rygoru pozostawienia bez rozpoznania wniosku o prawo pomocy na podstawie art. 258 § 2 pkt 6 w zw. z art. 257 p.p.s.a. Zgodnie z art. z art. 46 § 1 pkt 4 p.p.s.a. każde pismo strony powinno zawierać podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika. Z art. 34 p.p.s.a. wynika, że strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Zgodnie zatem z wyrażoną w art. 34 p.p.s.a. zasadą wolnego wyboru działania przed sądem administracyjnym, to do strony postępowania należy decyzja odnośnie tego, czy przed sądem administracyjnym będzie występowała osobiście, czy też będzie reprezentowana przez pełnomocnika procesowego, którym może być podmiot wskazany w art. 35 p.p.s.a. Natomiast w myśl art. 39 pkt 1 p.p.s.a. pełnomocnictwo ogólne lub do prowadzenia poszczególnych spraw obejmuje z samego prawa umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą czynności w postępowaniu, nie wyłączając skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego jej wniesieniem. Jednocześnie żaden przepis szczególny p.p.s.a. nie wymaga, by czynności w zakresie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy dokonywane były osobiście przez stronę postępowania. Tym samym, zdaniem Sądu nie można podzielić zarzutu pełnomocnika skarżącego, iż pełnomocnik nie może podpisać za stronę formularza wniosku o prawo pomocy, gdyż pełnomocnik ponosi w takim przypadku odpowiedzialność karną za składanie fałszywych zeznań, nie posiadając przy tym żadnej wiedzy na temat majątku skarżącego. Pełnomocnik błędnie wywodzi z treści art. 252 § 1a p.p.s.a., wprowadzającego klauzulę o rygorze odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy (na podstawie art. 233 § 1 w zw. z § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny tj. Dz. U. z 2017 r. poz. 2204 ze zm., dalej jako k.k), ograniczenie zakresu pełnomocnictwa w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wskazać bowiem należy, że to wnioskodawca decyduje, czy podpisze się osobiście i wówczas – to on poniesie konsekwencje podania we wniosku nieprawdziwych danych. W przypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych – odpowiedzialność za złożenie fałszywego oświadczenia spoczywać będzie na osobie reprezentującej taki podmiot, która podpisała wniosek. Natomiast w sytuacji, gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, przyjąć należy, że to pełnomocnik będzie ponosił ewentualną odpowiedzialność karną za złożenie fałszywych oświadczeń we wniosku o przyznanie prawa pomocy dla strony (zob. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2015, s. 1005). Zdaniem Sądu zachowuje aktualność uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 11/09, (dostępna w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl), zgodnie z którą wniosek o przyznanie prawa pomocy składany na urzędowym formularzu może być podpisany także przez pełnomocnika strony. Fakt, że uchwała ta została podjęta w innym stanie prawnym, gdy klauzula o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia regulowana była w rozporządzeniu, a nie w ustawie, oznacza jedynie, że uprzedzenie o odpowiedzialności karnej nie czyniło wówczas zadość wymogowi przewidzianemu w art. 233 § 2 k.k. (zob. postanowienia NSA: z dnia 11 maja 2016 r., sygn. akt I GZ 305/16, z dnia 10 czerwca 2016 r., sygn. akt I GZ 378/16). Jednocześnie wskazać należy, czego zdaje się nie dostrzega pełnomocnik skarżącego, że art. 233 § 1 k.k. określa przestępstwo fałszywych zeznań, które ma charakter umyślny i może być popełnione tylko z zamiarem bezpośrednim. Jednym ze znamion określających czynność sprawczą tego występku jest "zatajenie prawdy". "Nieprawda" w rozumieniu art. 233 § 1 k.k. oznacza nieprawdę w sensie subiektywnym, tzn. że zeznanie jest nieprawdziwe, gdy sprawca uświadamia sobie, że kłamie ( zob. wyrok SN z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt IV KK 82/14, OSNKW 2015/2/17, KZS 2015/1/27, KZS 2015/3/12, LEX nr 1526618, Prok.i Pr.-wkł. 2015/1-2/7, Biul.SN 2015/2/19, Biul.PK 2014/10/26-28). Nie sposób zatem przyjąć, że pełnomocnik ponosić będzie odpowiedzialność karną z art. 233 §1 k.k., w sytuacji gdy nie posiada wiedzy na temat majątku skarżącego. W takim przypadku nie ma bowiem mowy o "zatajeniu prawdy". Podsumowując tę część rozważań Sąd wskazuje, że również w obecnym stanie prawnym pełnomocnik uprawniony jest do podpisania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stosownie do art. 258 § 2 pkt 5 p.p.s.a. referendarz sądowy ma prawo do wyzwania stron do uzupełnienia braków formalnych wniosków, a także do złożenia dodatkowych dokumentów. Jak jednakże podkreśla się w orzecznictwie zarządzenie o wezwaniu strony (lub jej pełnomocnika) do usunięcia braków pisma procesowego powinno być sformułowane precyzyjnie, jasno i jednoznacznie. Uchybienie tym wymaganiom sprawia, że termin do wykonania czynności przez stronę nie zaczyna biec (zob. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2009 r., sygn. II GSK 421/09). W sytuacji gdy wezwanie do usunięcia braków formalnych pisma budzi wątpliwości co do treści wezwania, nie można z niego wywodzić skutków prawnych niekorzystnych dla strony, a zatem niezachowanie któregokolwiek z wymagań, tj. co do wskazania zakresu braku wymagającego uzupełnienia, zakreślenia siedmiodniowego terminu do jego uzupełnienia czy nieokreślenia rygoru – pozbawia wezwanie sankcji (zob. postanowienie NSA z dnia 19 kwietnia 2007 r., sygn. II FSK 598/06). Właśnie z taką wątpliwością, w ocenie Sądu, mamy do czynienia w niniejszym przypadku. Wskazać bowiem należy, że Referendarz wezwał do wypełnienia (bądź skreślenia niepotrzebnego) każdej niezaciemnionej rubryki. W wezwaniu nie wskazano jednoznacznie, że pod pojęciem takiego braku należy rozumieć również brak podpisania wniosku i w związku z czym również i ten brak (brak podopisu) winien zostać uzupełniony. Następnie, zaś uznając, że brak ten pomimo wezwania nie został uzupełniony zarządzeniem, w oparciu o art. 258 § 2 pkt 6 w zw. z art. 257 p.p.s.a., zarządzono o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tym samym, w ocenie Sądu zarządzenie o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy z powodu nieuzupełnienia braków formalnych było przedwczesne z uwagi na brak jednoznacznego wezwania o podpisanie wniosku. Tym bardziej, że we wniosku nadesłanym po wezwaniu referendarza pełnomocnik, zgodnie z pouczeniem, wypełnił bądź zakreślił wszystkie rubryki wniosku, pozostawiając puste miejsce jedynie w rubryce 15. Podpis wnioskodawcy, wskazując, że nie jest w stanie uzyskać podpisu wnioskodawcy, gdyż przebywa on w areszcie tymczasowym. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w punkcie 1 postanowienia. Sąd wezwał równocześnie – w punkcie 2 do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy przez podpisanie złożonego formularza - osobiście lub przez pełnomocnika oraz o wskazanie danych o majątku i dochodach oraz sytuacji rodzinnej - w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Co do możliwości zwrócenia się do pełnomocnika o osobiste podpisanie przez niego wniosku o prawo pomocy oraz o konsekwencjach klauzuli o rygorze odpowiedzialności karnej wynikającej z art. 252 §1a p.p.s.a. Sąd wypowiedział się już powyżej. Dlatego, w tym miejscu, odnieść należy się jeszcze do wniosku pełnomocnika o zwolnienie skarżącego od kosztów postępowania. Sąd nie podziela twierdzenia pełnomocnika wnioskodawcy, że prawo do zwolnienia wynika z sytuacji w jakiej się on (wnioskodawca) znajduje, tj. z faktu przebywania w areszcie. Na marginesie wskazać trzeba, że pełnomocnik nie przedstawił żadnych dowodów czy chociażby nie uprawdopodobnił faktu rzeczywistego aktualnego przebywania skarżącego w "areszcie tymczasowym". Wskazać bowiem należy, że prawo, a konkretnie art. 239 p.p.s.a. zawierający ustawowy katalog zwolnień od kosztów sądowych, nie wymienia faktu przebywania w areszcie jako sytuacji uzasadniającej ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych. Prawo pomocy może zostać przyznane stronie także w sytuacji, gdy złoży ona stosowny wniosek. Podkreślenia wymaga jednakże fakt, że w takim przypadku instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja przyznania prawa pomocy na wniosek strony ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Ciężar wykazania zaistnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej (wymienionych w art. 246 § 1 p.p.s.a.) spoczywa na wnioskodawcy, gdyż to on ponosić będzie skutki braku lub niepełnego przedstawienia sytuacji materialnej, prowadzące do odmowy przyznania prawa pomocy. Zatem brak uzasadnienia wniosku lub jak twierdzi pełnomocnik brak jego wiedzy o sytuacji wnioskodawcy skutkujący niemożnością uzasadnienia złożonego wniosku, zgodnie z wymogami formalnymi zawartymi w art. 252 p.p.s.a., może doprowadzić do uznania, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tej przyczyny Sąd uznając, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zawiera oświadczenia strony obejmującego dokładne dane o stanie jego majątku i dochodach, a ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym wezwał również do uzupełnienia złożonego wniosku we wskazanym zakresie ( pkt 2 postanowienia). Jednocześnie Sąd zdaje sobie sprawę, iż w sytuacji rzeczywistego przebywania wnioskodawcy w areszcie (czego jednak pełnomocnik jak do tej pory nie wykazał), termin 7 dni wynikający z art. 49 § 1 p.p.s.a. może okazać się niewystarczający. Dlatego też przypomnieć należy, że termin do uzupełnienia braków formalnych wniosku procesowego, jakim jest wniosek o przyznanie prawa pomocy, jest terminem ustawowym wynikającym z art. 49 § 1 w związku z art. 252 § 2 p.p.s.a. i jako taki termin ten nie może być przedłużany (zob. uchwała 7 sędziów NSA z dnia 21.04. 2008 r., sygn. akt I OPS 1/08). Jednocześnie z uwagi na charakter tego terminu może znaleźć do niego zastosowanie instytucja przywrócenia terminu. Oczywiście wnioskująca o przywrócenie terminu strona, aby skorzystać z dobrodziejstwa tej instytucji musi wskazać przesłanki do przywrócenia terminu zawarte w art. 86 w zw. z art. 87 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 260 § 1 i 3 p.p.s.a., orzeczono jak sentencji postanowienia.