I SA/Ol 88/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. J. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych Wnioskiem z dnia 8 kwietnia 2013 r. złożonym na urzędowym formularzu wniosku PPF, B. J. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem J. J. i 11-letnią córką. Skarżąca uzyskuje dochód z tytułu świadczenia pracy na ¼ etatu w wysokości 400 zł brutto. Mąż wnioskodawczyni nie pracuje. Ponadto ze złożonego formularza wniosku wynika, iż skarżąca nie posiada majątku. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych w tym wpisu od skargi. Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, referendarz sądowy może zażądać od strony złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie z możliwości tej skorzystano i wystosowano do strony wezwanie z dnia 22 kwietnia 2013 r. W wezwaniu tym zwrócono się w terminie siedmiu dni o przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych takich jak: - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem własnym i rodziny skarżącej (np. rachunki za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, TV, Internet, ogrzewanie domu, wywóz odpadów, koszty wyżywienia, ubrania, środków czystości, koszty eksploatacji samochodu, koszty leczenia, rat pożyczek, kredytów, ubezpieczeń, itp.). Przedłożenia odpisów dokumentów potwierdzających poniesienie ww. wydatków za okres od 01.11.2012 r. do 22.04.2012 r. Dodatkowo złożenia oświadczenia czy skarżąca korzysta z czyjejś pomocy finansowej (ewentualnej rzeczowej) w związku z ponoszonymi wydatkami związanymi z utrzymaniem gospodarstwa domowego, w przypadku zaś odpowiedzi pozytywnej należało podać jej zakres oraz uprawdopodobnić, iż osoba ta posiada zdolność finansową na udzielanie skarżącej pomocy, - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia w zakresie tytułu prawnego ewentualnie wskazania podstawy faktycznej do lokalu mieszkalnego, w którym zamieszkuje skarżąca z rodziną. Określenie czy z właścicielem lokalu strona ewentualnie jej rodzina pozostaje w związkach rodzinnych jeżeli tak to jakich. W przypadku zamieszkiwania w mieszaniu także innych osób niż pozostające ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym (wskazanych w formularzu wniosku), należy złożyć oświadczenie o sposobie rozliczania kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania pomiędzy współlokatorami, - przedłożenie zaświadczenia o wysokości otrzymywanego wynagrodzenia ze stosunku pracy za okres od 11.2012 r. do 22.04.2012 r., - odpisów deklaracji podatkowych za rok 2011 i 2012, - wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych przez wnioskodawczynię i jej męża, z okresu ostatnich sześciu miesięcy (01 listopada 2012r.-22 kwietnia 2013r.), - wyjaśnień, w formie pisemnego oświadczenia czy maż J. J. jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, w przypadku odpowiedzi pozytywnej należało przedłożyć zaświadczenie potwierdzające tę okoliczność, - oświadczenia w zakresie posiadanych polis ubezpieczeniowych na życie przez skarżącą i osoby prowadzące z nią wspólne gospodarstwo domowe wraz z określeniem wysokości zgromadzonych na nich środków finansowych, wysokości rat i ich częstotliwości, - innych oświadczeń i dokumentów istotnych zdaniem wnioskodawczyni, określających jej sytuację majątkową i życiową . W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca, pismem z dnia 8 kwietnia 2013 r. (data wpływu do Sądu 30.04.2013 r.) wyjaśniła, że weryfikacja decyzji uzależniona jest od uiszczenia przez nią wpisu sądowego, którego nie jest w stanie opłacić. Wyjaśniła, że cała rodzina żyje bardzo skromnie. Obecnie nie stać ich na podstawowe produkty, powszechnie zaliczane do kategorii dóbr egzystencjalnych. Ponownie wyjaśniła, że mąż jest bezrobotny, nie pobiera żadnych świadczeń, jak i nie osiąga dochodów. W całości pozostaje na utrzymaniu skarżącej, która osiąga dochód w wysokości 400 zł brutto miesięcznie. Strona podkreśliła, że korzysta z pomocy rodziny- siostry męża, w której mieszkaniu zamieszkuje. Strona oświadczyła, że siostra męża opłaca opłaty związane z utrzymaniem mieszkania, jak i udziela wsparcia finansowego w kwocie 500 zł miesięcznie oraz w postaci zakupów. Dodatkowo strona podniosła, że zwolnienie od kosztów sądowych umożliwi jej weryfikację zaskarżonej decyzji. Do pisma strona załączyła kolejny urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym powieliła oświadczenia z pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z pisma przedstawionego na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. Nadto przestawiła kserokopie: karty przychodów za rok 2013 r., PIT-36 za 2012 r., PIT-B za 2012 r., PIT-36 za 2011 r., PIT-B za 2011 r., siedem potwierdzeń przelewów za czynsz za rok 2012, dwa potwierdzenia przelewów z tytułu opłaty za energię elektryczną – płatne w grudniu 2012 r., odcinek opłaty za wodę, wyciąg z rachunku bankowego Bank za okres od 01.11.2012 r. do 30.04.2013 r., wyciąg z rachunku bankowego za okres od 01.03.2011 r. do 26.04.2013 r., powiadomienie o wysokości opłaty za mieszkanie z dnia 25.05.2012 r., powiadomienie o zmianie opłat za mieszkanie z dnia 19.09.2013 r., rozliczenie ciepłej wody za 2012 r., rozliczenie centralnego ogrzewania 2012 r., wezwanie do zapłaty z tytułu nieuregulowanej płatności z tytułu sprzedaży energii elektrycznej z dnia 20.03.2013 r.. Mając na uwadze powyższe zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a., sąd ( referendarz sądowy) przyznaje prawo pomocy w zakresie całkowitym, w przypadku gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do pkt 2 §1 art. 246 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaznaczyć jednocześnie należy, iż prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art.245 § 2 i 3 p.p.s.a.). Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niej. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny (referendarz sądowy) może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Zatem wezwanie na podstawie art. 255 p.p.s.a. ma na celu jedynie umożliwienie Sądowi (referendarzowi sądowemu) obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych w ramach przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. uprawniających do przyznania prawa pomocy. Trzeba podkreślić bowiem, iż zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd (referendarza sądowego) o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności (postanowienie NSA 28.01.2009 r. sygn. akt I FZ 525/08, publ. LEX nr 551932). Ciężar dowodu w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która winna przedstawić wszelkie istotne informacje jak i ewentualnie dokumenty potwierdzające spełnienie przesłanek do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Biorąc pod uwagę ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy, zauważyć należy, iż złożone przez wnioskodawczynię oświadczenie zarówno w formularzu wniosku PPF, jak i w piśmie z dnia 12 kwietnia 2012 r. nie mogły zostać uznane za pełne, dające podstawę do ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej i życiowej bez wątpliwości, a tym samym przyjęcie stwierdzenia, że doszło do zaistnienia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżąca bowiem nie przedstawiła jasnych, spójnych a przede wszystkim wiarygodnych oświadczeń co do wysokości ponoszonych kosztów utrzymania. Ograniczyła się w tym zakresie do przedstawienia oświadczenia, iż koszty te ponosi siostra męża wnioskodawczyni, dodatkowo wskazała, iż przekazuje ona także 500 zł miesięcznie na utrzymanie rodziny skarżącej oraz robi zakupy (raz dwa razy w miesiącu). Wskazać należy, że wnioskodawczyni została wezwana do złożenia oświadczenia zarówno w zakresie, kto ewentualnie pomaga rodzinie i skarżącej w ponoszeniu niezbędnych kosztów utrzymania, ale także do uprawdopodobnienia, iż osoba ta posiada środki na udzielanie pomocy. Strona nie ustosunkowała się do tej części wezwania i nie przedstawiła żadnych danych jak i ewentualnie dokumentów potwierdzających zdolności finansowe siostry męża. Z oświadczenia strony wynika, że tylko z tytułu czynszu za lokal mieszkalny siostra męża skarżącej ponosi wydatki w kwocie (od 1.04.2013 r.) – 491 zł, ponadto ponosi ona inne opłaty związane z utrzymaniem mieszkania. Dodatkowo wspomaga skarżącą kwotą 500 zł miesięcznie, a także robi zakupy. Powyższe mogłoby świadczy o dobrej sytuacji finansowej siostry męża skarżącej. Przy czym bez uprawdopodobnienia przez skarżącą, iż pomagająca stronie osoba ma zdolności do udzielania pomocy i to w takich rozmiarach, oświadczenie to nie może być uznane za wiarygodne. W zakresie oświadczenia czy mąż skarżącej jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, strona poprzestała na lakonicznym stwierdzeniu, że "mąż jest osobą bezrobotną i nie pobiera żadnych świadczeń, jak i również nie osiąga żadnego dochodu". W sytuacji braku środków do życia nie skorzystanie z prawa do zarejestrowania się w Urzędzie Pracy i tym samym również za jego pośrednictwem poszukiwania pracy, wydaje się nielogiczne i może świadczyć o niechęci do poprawy swojej sytuacji materialnej i życiowej lub świadczy o uzyskiwaniu dochodów z innych źródeł, które nie zostały ujawnione. Tym samym brak jasnego oświadczenia w tym zakresie, nie może również stanowić pozytywnej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy w takiej sytuacji oznaczałoby, że pośrednio inni obywatele są zobowiązani do opłacania kosztów sądowych za skarżącą, w sytuacji gdy członkowie jej najbliższej rodzinny nie wykazują minimum dobrej woli w dążeniu do poprawy swojej sytuacji życiowej poprzez m.in. poszukiwanie pracy za pośrednictwem powołanego do tego celu organu państwowego. Zauważenia wymaga, że pomimo uzyskiwania niskich dochodów – 400 zł miesięcznie brutto na utrzymanie trzyosobowej rodziny, skarżąca nie korzysta z pomocy powołanych do pomocy organów - Miejskich (Gminnych) Ośrodków Pomocy Społecznej. W tak trudnej, jak przedstawia skarżąca sytuacji, gdzie dochód trzyosobowej rodziny znacząco odbiega od dochodów umożliwiających minimum egzystencji uzasadnione byłoby skorzystanie także z tego rodzaju pomocy. W tak ustalonym stanie faktycznym, pozostałe okoliczności podnoszone przez wnioskodawczynię, a dotyczące jej trudnej sytuacji finansowej i braku środków na opłacenie niezbędnych kosztów sądowych w tym wpisu od skargi w kwocie 10.870 zł w przypadku nie wyjaśnienia ww. okoliczności nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Rozpoznając wniosek skarżącej w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy bada się całokształt sytuacji życiowej w jakiej znajduje się strona. Na całokształt sytuacji materialnej skarżącej składa się poza faktem uzyskiwania niskich dochodów także obiektywne możliwości poprawy swojej sytuacji materialnej poprzez skorzystanie z pomocy powołanych do tego organów i organizacji. Nie korzystanie z tych możliwości może świadczyć, iż rzeczywista sytuacja materialna strony nie jest na tyle trudna, na co wskazywała wysokość uzyskiwanych dochodów. Bierność strony w dążeniu do polepszenia swojej sytuacji nie może być premiowana poprzez przerzucanie ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na innych współobywateli. Podkreślić przy tym należy, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 16 października 2012 r. 34216/07 Pieta przeciwko Polsce, skarga nr 3416/07 odnośnie opłat sądowych stwierdził m.in., że "od stron w postępowaniu cywilnym ubiegających się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się dołożenia staranności i współpracy z sądem, w szczególności, kiedy prowadzone postępowanie o zwolnienie od kosztów dotyczy przedstawienia sądowi, w zakreślonym terminie, dowodów dotyczących sytuacji finansowej strony, niezłożenie wymaganych dokumentów w zakreślonym terminie oznacza brak podstaw do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych". (patrz: M. Koszowski, Granice prounijnej wykładni prawa krajowego, Rejent 2012, nr 10). Orzeczenie to odnosi się także do kwestii przyznania prawa pomocy w postępowaniach przed sądami administracyjnymi. Wskazać należy, że dokumenty te jak i oświadczenia żądane w wystosowanym do strony wezwaniu na podstawie art. 255 p.p.s.a. były niezbędne i konieczne do oceny rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy. W związku z powyższym, w sytuacji nie wywiązania się z ciążącego na skarżącej obowiązku przestawienia pełnych i wiarygodnych wyjaśnień odnośnie aktualnej sytuacji materialnej i życiowej, brak jest podstaw prawnych do stwierdzenia czy skarżąca spełnia ustawowe warunki do przyznania prawa pomocy w zakresie przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 p.p.s.a. postanowiono jak w sentencji.