II SA/Ol 1012/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 stycznia 2014r. wniosku K. N. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi K. N. na uchwałę Rady Gminy z dnia "[...]" r. Nr "[...]" w przedmiocie skargi na działalność Wójta Gminy postanawia przyznać wnioskodawczyni prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu PPF, skarżąca – K. N. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazała, że jest osobą bezrobotną, samotnie wychowującą siedmioletnią córkę. Z tego tytułu otrzymuje zasiłek z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w kwocie 500, stanowiący jej jedyne źródło utrzymania oraz korzysta z pomocy rzeczowej. Podała, że posiada dom o powierzchni 111 m2 i inną nieruchomość o powierzchni 312 m2. Wskazała, że nieruchomości te otrzymała w darowiźnie od rodziców. Zadłużone są one na kwotę ok. 20 tys. złotych i Sąd Okręgowy w Elblągu ustanowił zakaz ich zbywania i obciążania w celu zabezpieczenia powództwa. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej wnioskodawczyni i jej rodziny oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez nią oświadczenia, wezwana została ona do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej (w zakresie odnoszącym się do posiadanych nieruchomości) i finansowej (w zakresie odnoszącym się do zadłużenia, w tym zaległości z tytułu podatku rolnego, korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej/świadczeń rodzinnych lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje, osoby trzecie lub członków rodziny, ewentualnej pomocy brata w sfinansowaniu kosztów postępowania w niniejszej sprawie, wysokości i przeznaczenia ponoszonych wydatków oraz źródeł ich pokrycia, a ponadto wyciągów z rachunków bankowych). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie wnioskodawczyni przedłożyła pismo procesowe, w którym wyjaśniła, że do jej majątku należy dom o pow. 111 m2 oraz dwie nieruchomości budynkowe o pow. 216,80 m2 i o pow. 95,20 m2. Zakaz ich zbywania oraz obciążania wpisany został w dziale III ksiąg wieczystych założonych dla tych nieruchomości, na dowód czego wnioskodawczyni załączyła wydruki z tych ksiąg oraz postanowienie sądowe, stanowiące podstawę tych wpisów. Wnioskodawczyni wyjaśniła jednocześnie, że podatek rolny naliczany jest od "ziemi okalającej (...) dom (...) o pow. ok. 40 m2" i wskazując jak działka ta była kiedyś zagospodarowana podniosła, iż nadal jej większa część zalana jest betonem. Wnioskodawczyni oświadczyła, iż w domu, poza nią i jej córką, mieszkają jej rodzice i brat. Wskazała, że rodzice są osobami bez stałych dochodów – "tata prowadził działalność gospodarczą, która przynosi straty, gdyż jest chory, a mama posiada stopień niepełnosprawności. Nie mają jak dokładać się do czynszu." Brat zaciągnął natomiast kredyt na zakup pieca do domu i kupuje opał. Wnioskodawczyni wskazała, iż dom wymaga remontu, a nie wynajmuje go, ponieważ zamieszkuje go jej rodzina. Odnosząc się do pozostałych dwóch nieruchomości, wyjaśniła, że w budynku o większej powierzchni mieści się "bar z salą", który prowadzi jej ojciec, lecz od trzech lat przynosi on straty. Budynek jest zaniedbany, a ona nie ma środków, aby go wyremontować, zaś skomplikowana sytuacja prawna nieruchomości sprawia, że nikt nie chce jej wynająć. Drugi budynek przeznaczony jest obecnie do rozbiórki i nie jest przez nią używany. Miesięczne koszty utrzymania wszystkich nieruchomości to: podatek – 425 zł, woda – 300 zł, gaz – 45 zł, prąd (dom) – 350 zł, prąd (pozostałe budynki) – 300 zł, odprowadzanie ścieków – 60 zł, opał – ok. 150 zł. Wnioskodawczyni podniosła, iż zalega obecnie ze wszystkimi opłatami, a przedstawiając swoje aktualne zadłużenie wskazała: podatek od nieruchomości i rolny za lata 2010-2013 – ok. 12.000 zł + odsetki i opłaty z tytułu upomnień, energia od lipca 2013 r. – 800 zł, woda – 400 zł, "zobowiązanie (...) z tyt. wyłączenia gruntów z produkcji rolnej" – 140 zł. Odnosząc się do źródła utrzymania 2-osobowej rodziny, wnioskodawczyni wskazała, iż otrzymuje zasiłek rodzinny na córkę w kwocie 106 zł oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka "w kwocie 107 zł", a ponadto z ośrodka pomocy społecznej otrzymuje doraźnie "zapomogi (...) z tyt. ubóstwa i bezrobocia w kwocie 218 zł" oraz żywność. Dodatkowo w zakupie leków i żywności pomaga jej od czasu do czasu brat. Wnioskodawczyni oświadczyła jednocześnie, że brat nie może jej pomóc w "opłaceniu opłat sądowych" z uwagi na przedstawione jego własne problemy finansowe. Odnosząc się do wezwania dotyczącego żądania złożenia oświadczenia wskazującego wysokość i przeznaczenie wszystkich miesięcznych wydatków wnioskodawczyni i jej córki, źródła ich pokrycia oraz kopii dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanej wysokości, wnioskodawczyni oświadczyła, iż jeśli chodzi o opłaty, które wskazała wyżej, to ich nie płaci w całości, ponieważ jej na to nie stać. Stwierdziła, iż nie kupuje "żywności i leków na faktury czy rachunki", zaś stałe koszty wyżywienia jej i jej córki wynoszą ok. 300 zł miesięcznie. Kupuje tylko podstawowe produkty żywnościowe – mleko, mąkę, makaron, ryż i cukier dostaje z ośrodka pomocy społecznej. Podniosła, iż w listopadzie 2013 r. na leki córki wydała ok. 120 zł. Dodała, iż nie ma zdolności kredytowej, gdyż jako osoba bezrobotna korzystająca z pomocy społecznej jest dla banków osobą niewiarygodną. Wskazała, iż ma jeden rachunek bankowy "obciążony egzekucją" i załączyła elektroniczne zestawienie operacji na tym rachunku za okres 11 miesięcy, przez które saldo na rachunku wynosiło 0,01 zł. Postanowieniem z dnia 7 grudnia 2013r., Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, ze względu na nieprzedłożenie przez stronę wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Podniósł, że pomimo wezwania, niewyjaśniona pozostaje kwestia źródeł finansowania ponoszonych przez wnioskodawczynię wydatków, a w konsekwencji również wysokości środków pieniężnych, jakimi dysponuje i źródeł ich pochodzenia. Zauważył, iż we wniosku wnioskodawczyni wykazała dochód z tytułu zasiłków z ośrodka pomocy społecznej w kwocie 500 zł, a następnie w piśmie procesowym uściśliła, że otrzymuje zasiłek rodzinny na córkę w kwocie 106 zł oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka "w kwocie 107 zł" (prawidłowo: w kwocie 170 zł), a ponadto z ośrodka pomocy społecznej otrzymuje doraźnie "zapomogi (...) z tyt. ubóstwa i bezrobocia w kwocie 218 zł" oraz żywność. W przedmiotowym piśmie procesowym wnioskodawczyni wskazała jednocześnie ponoszone wydatki, które jednak znacznie przekraczają wykazany dochód. Referendarz stwierdził, że wnioskodawczyni podniosła wprawdzie, że zalega obecnie ze wszystkimi opłatami, lecz mając na uwadze wysokość wykazanych przez nią zaległości w wydatkach bieżących, uznał, iż poza podatkiem inne opłaty regulowane są raczej na bieżąco. Mając zaś na uwadze wysokość dochodu wnioskodawczyni i uwzględniając nawet to, że brat pomaga jej od czasu do czasu w zakupie leków, żywności i środków czystości oraz kupuje opał, przyjął, że wykazane wydatki przewyższają znacznie wykazany dochód. Podkreślił przy tym, że wnioskodawczyni, pomimo wezwania, nie wskazała źródła finansowania ponoszonych wydatków, nie przedłożyła również jakichkolwiek dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanej wysokości, a to nie pozwalała zweryfikować jej oświadczenia co do wysokości i przeznaczenia ponoszonych przez nią wydatków oraz ocenić w jaki sposób jest ona w stanie pokrywać wykazane wydatki ze środków pieniężnych pochodzących ze świadczeń socjalnych. Nie pozwala ustalić tym samym jakie są rzeczywiste możliwości płatnicze wnioskodawczyni i stwierdzić w sposób nie budzący wątpliwości, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania, czy to w całości, czy też w części, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej córki. W ustawowym terminie K. N. złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia, tłumacząc, że GOPS na bieżąco ocenia jej sytuację majątkową i rodzinną, i to w sposób przeciwny od oceny dokonanej przez Referendarza WSA w Olsztynie. Podkreśliła, że korzysta z pomocy społecznej z tytułu ubóstwa. Oświadczyła, że jej sytuacja uzasadnia zwolnienie z opłat sądowych. Stwierdziła, że nie chce pełnomocnika, tylko skorzystać z prawa do sądu. Zaznaczyła, że ma długi na kilka tysięcy i zabezpieczenie uniemożliwiające spieniężenie nieruchomości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W wyniku wniesienia przez wnioskodawczynię sprzeciwu przeciwko wymienionemu postanowieniu referendarza sądowego straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a). Podnieść należy, iż co do zasady (art. 199 p.p.s.a.) strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, natomiast przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od tej generalnej zasady, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Celem tej instytucji jest zapewnienie realnego prawa do sądu stronie, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części. Ponieważ jednak udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa, to instytucja ta, jak podkreśla się w orzecznictwie, może mieć zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, tj. w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście i obiektywnie niemożliwe. Tylko wtedy bowiem istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru ponoszenia kosztów postępowania sądowego dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 9 stycznia 2008r. sygn. akt II GZ 203/07 oraz postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04). W art. 245 p.p.s.a. przewidziano możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata albo radcy prawnego. Prawo to przyznaje się, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) polega natomiast na zwolnieniu tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie adwokata albo radcy prawnego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zasadnym jest wyjaśnić, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składa się prócz uzyskiwanego dochodu także posiadany majątek. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że na obecnym etapie postępowania sytuacja majątkowa wnioskodawcy uzasadnia przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od kosztów sądowych. W takim zakresie skarżąca podtrzymała wniosek w złożonym sprzeciwie, oświadczając jednocześnie, że nie chce pełnomocnika. Zauważyć przy tym można, że wojewódzki sąd administracyjny, badając dopuszczalność skargi, a następnie legalność zaskarżonego aktu, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział adwokata czy radcy prawnego w tym postępowaniu nie jest niezbędny. Dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wprowadzony został wymóg adwokacko-radcowski. Tym samym na obecnym etapie postępowania udział wnioskowanego pierwotnie radcy prawnego nie jest konieczny. Oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że skarżąca utrzymuje siebie i siedmioletnią córkę jedynie z zasiłków z pomocy społecznej w kwocie ok. 500 zł netto oraz korzysta z pomocy rzeczowej w formie żywności. Nieruchomości, które otrzymała w darowiźnie od rodziców w 2010r., w tym bar z salą prowadzony przez ojca skarżącej, położony na działce nr 82/5 o powierzchni 0,3015 ha zostały zabezpieczone postanowieniem Sądu Okręgowego w Elblągu z czerwca 2011r. na poczet zadłużenia zaciągniętego przez rodziców skarżącej w lutym 2010r., na kwotę 72.562,40 zł. Zgodnie z wyjaśnieniami skarżącej czteropokojowy dom o pow. 111 m2, zamieszkuje wraz z córką, rodzicami i bratem, którzy jak wnioskować należy z wyjaśnień strony prowadzą odrębne gospodarstwo domowe i skarżąca może liczyć z ich strony na nieznaczną pomoc finansową. Wykazanego zadłużenia z tytułu nieopłaconych podatków od nieruchomości oraz opisanych wydatków bieżących skarżąca, jak zaznaczyła nie spłaca w całości, bo ją na to nie stać. Reasumując, przyjmując wiarygodność oświadczeń skarżącej - złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy - że znajduje się w trudnych warunkach materialnych, że nie posiada realnych możliwości poniesienia kosztów postępowania, wniosek o przyznanie prawa pomocy należało uwzględnić we wskazanym zakresie. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.