II SA/Ol 104/17

Dnia 6 kwietnia 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2017 roku w Olsztynie na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E.W. od postanowienia Starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 8 marca 2017r. sygn. akt II SA/Ol 104/17 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E.W. na decyzję Wojewody z dnia [...] nr [...] w przedmiocie statusu osoby bezrobotnej postanawia 1. utrzymać w mocy pkt 1 zaskarżonego postanowienia; 2. zmienić zaskarżone postanowienie w pkt 2 i ustanowić dla skarżącej radcę prawnego z urzędu. Wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na decyzję Wojewody z dnia [...], nr [...] w przedmiocie statusu osoby bezrobotnej, E.W. jednocześnie złożyła wniosek o zwolnienie jej z kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W formularzu PPF z dnia 18 stycznia 2017r. skarżąca wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami i rodzeństwem (czterech pełnoletnich braci), nie posiada żadnego majątku, natomiast jej rodzice są właścicielami lokalu mieszkalnego o powierzchni 52 m2, w którym mieszka cała rodzina. Do lokalu przynależy budynek gospodarczy, wykorzystywany jako skład na opał i działka warzywno-ogrodowa. Innego majątku rodzina nie posiada, ciążą natomiast na niej zobowiązania, których łącznej wysokości skarżąca nie jest w stanie ustalić - rodzice i rodzeństwo posiadają długi, których wysokość z tytułu samych "chwilówek" wynosi co najmniej 7800 zł. We wniosku skarżąca wykazała dochód ojca z tytułu emerytury w wysokości 1248 zł oraz dochody dwójki rodzeństwa z tytułu renty wraz ze świadczeniem pielęgnacyjnym w wysokości po 797,63 zł, co stanowi łącznie 2843,26 zł. Jako zobowiązania i stałe wydatki skarżąca podała wydatki roczne: "opłaty mieszkaniowe" w wysokości 175 zł oraz miesięczne: energia elektryczna, odpady komunale, woda, gaz, Internet, TV, raty kredytów i pożyczek w łącznej wysokości ok. 2085 zł. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez nią oświadczenia, skarżąca wezwana została do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących dochodów własnych w latach 2016-2017, statusu osoby bezrobotnej w odniesieniu do jej matki oraz dwójki rodzeństwa, których dochody nie zostały wykazane w rubryce nr 10, ewentualnego korzystania przez skarżącą i/lub osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze świadczeń z pomocy społecznej/świadczeń rodzinnych lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje, osoby trzecie i członków rodziny oraz wysokości i przeznaczenia wydatków ponoszonych przez 7-osobową rodzinę, a ponadto wyciągów z posiadanych przez jej członków rachunków bankowych z okresu od dnia 1 września 2016r. do dnia udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżąca przedłożyła pismo procesowe, w którym oświadczyła, że jeden z braci, nieposiadający dotychczas dochodu, wyprowadził się do innego miasta, gdzie podjął pracę i tym samym "odłączył się" od gospodarstwa domowego jej i rodziców. Drugi z kolei podjął pracę na miejscu, lecz z powodu urazu nogi obecnie jej nie świadczy, a skarżąca nie wie, czy w tej sytuacji będzie otrzymywał dochód. Na jego rachunek bankowy wpłynęła kwota 600 zł, ale nie podaje on z jakiego tytułu. Na zakończenie skarżąca dodała, że "jej sytuacja rodzinna jest w pewnym stopniu skomplikowana, a rodzina jedynie w ograniczonym stopniu przejawia gotowość do udzielenia wsparcia i złożenia wyjaśnień". Do przedmiotowego pisma skarżąca załączyła: dodatkowe oświadczenie, w którym wskazała, że matka jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od dnia [...] 2012r., na potwierdzenie czego załączyła kopię stosownego zaświadczenia. Podała, że nie jest w stanie uzyskać żądanych informacji we wskazanym zakresie od braci. Odnosząc się do kwestii dochodów własnych, w dodatkowym oświadczeniu wskazała, że w 2016r. otrzymywała stypendium stażowe w okresie od kwietnia do sierpnia w kwocie 997,40 zł netto miesięcznie oraz dwukrotnie wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia w kwotach: 52,02 zł brutto i 1062,70 zł brutto, na dowód czego załączyła kopie informacji PIT-11. W 2017r. na jej rachunek bankowy wpłynęły następujące kwoty: w styczniu - 1100 zł z tytułu pożyczki od obecnego partnera na pokrycie kosztów kursu prawa jazdy, 300 zł z tytułu zaciągniętej przez nią pożyczki tzw. "chwilówki" (kopia umowy pożyczki załączona do pisma) oraz drobne kwoty od partnera i rodziny, w lutym - 5000 zł z tytułu pożyczki zaciągniętej przez ojca z przeznaczeniem na pokrycie rat zobowiązań spoczywających na rodzinie (kopia umowy kredytu załączona do pisma). Do przedmiotowego oświadczenia skarżąca załączyła zestawienie transakcji dokonywanych na jej rachunku bankowym, potwierdzające wykazane wpływy. W kolejnych dodatkowych oświadczeniach skarżąca stwierdziła, że w latach 2016-2017 jej rodzina nie korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych ani też z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje, osoby trzecie i członków rodziny. Oświadczyła ponadto, że wszyscy członkowie jej rodziny, z wyjątkiem matki, posiadają rachunki bankowe, lecz odmówili oni udostępnienia żądanych wyciągów. Odnosząc się do kwestii ponoszonych wydatków skarżąca oświadczyła, że miesięczne wydatki jej rodziny obejmują: wyżywienie - 1200 zł, opłaty mieszkaniowe (energia, odpady komunalne, gaz, woda, Internet, TV) - ok. 685 zł + podatek - 43 zł (co kwartał), raty kredytów i pożyczek - łącznie 2.322,89 zł, w tym ojca: 1.032,91 zł oraz dwójki rodzeństwa: po 757,76 zł i 532,22 zł (kopie umów kredytu i pożyczki załączone do pisma). Skarżąca dodała, że ojciec i rodzeństwo mogą mieć również inne zobowiązania, lecz odmawiają podania ich wysokości i terminów płatności. Postanowieniem z dnia 8 marca 2017r., sygn. akt II SA/Ol 104/17 Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił ustanowienia dla skarżącej radcy prawnego. Wskazał, że skarżąca nie ma w niniejszej sprawie obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, a zatem postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie jako zbędne podlega umorzeniu stosownie do art. 249a p.p.s.a. Odmawiając ustanowienia radcy prawnego, starszy referendarz sądowy wyjaśnił, że pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia o skutkach nieprzedłożenia w wyznaczonym terminie wymienionych w nim dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, skarżąca nie zastosowała się w pełni do zawartych w wezwaniu żądań. Brak przedłożenia wszystkich żądanych dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń, uniemożliwia zweryfikowanie złożonych przez nią oświadczeń i dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej oraz osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżąca wniosła w terminie sprzeciw domagając się zmiany pkt 2 powyższego postanowienia poprzez ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Wyjaśniła, że miała trudności z przedstawieniem żądanych dokumentów, gdyż prośby kierowane do ojca i braci okazały się nieskuteczne. Wskazała, że dołożyła maksymalnej staranności przedstawiając sytuację i dochody swojej rodziny, które nie pozwalają na pokrycie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika. Podniosła, że z przedstawionych dokumentów i oświadczeń wynika, iż miesięczne dochody rodziny w chwili składania wniosku wynosiły około 2800 zł - od marca 2017r. zostały one powiększone o emeryturę matki w wysokości ok. 990 zł miesięcznie, zobowiązania i stałe wydatki rodziny wynoszą około 4000 zł, część zobowiązań jest jednak przed skarżącą ukrywana, są one spłacane nieregularnie, zadłużenie narasta. Zatem rodzina skarżącej znajduje się w bardzo trudnej sytuacji życiowej, nie jest w stanie pomóc skarżącej w pokryciu kosztów pomocy prawnej. Poza tym skarżąca wskazała, że: środki z ostatniego kredytu nie mogły zostać przeznaczone na pokrycie kosztów pomocy prawnej, gdyż rodzina nie wyraziła na to zgody; pożyczka "chwilówka" w wysokości 300 zł została już spłacona przez skarżącą, skarżąca nie jest w stanie przedstawić zaświadczeń o zadłużeniu członków jej rodziny, gdyż odmówili oni w tym zakresie pomocy; nie ustaliła z partnerem zasad i terminu zwrotu pożyczki w wysokości 1100 zł, głównym warunkiem jej udzielenia było przeznaczenie jej na kurs prawa jazdy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: p.p.s.a., m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia sąd - jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 6 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Na wstępie wskazać należy, że sąd zobowiązany był utrzymać w mocy pkt 1 zaskarżonego postanowienia. Stosownie bowiem do treści art. 239 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. skarżąca nie ma w niniejszej sprawie obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Zatem postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie jako zbędne podlegało umorzeniu stosownie do art. 249a p.p.s.a., o czym prawidłowo orzekł starszy referendarz sądowy. Tym samym w zakresie merytorycznego rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku pozostaje kwestia ustanowienia radcy prawnego. Zgodnie z art. 262 p.p.s.a., do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych odpowiednie zastosowanie mają przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy. Jak wynika z odpowiedniego zastosowania art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dla osoby fizycznej następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść związanego z tym kosztu, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako: CBOSA). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne w CBOSA). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że, zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżąca aktualnie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami i trójką pełnoletniego rodzeństwa, nie posiada żadnego majątku, natomiast jej rodzice są właścicielami lokalu mieszkalnego o powierzchni 52 m2, w którym mieszka cała rodzina. Do lokalu przynależy budynek gospodarczy, wykorzystywany jako skład na opał i działka warzywno-ogrodowa. W skład dochodu rodziny skarżącej wchodzi: dochód ojca z tytułu emerytury w wysokości 1248 zł, dochody dwójki rodzeństwa z tytułu renty wraz ze świadczeniem pielęgnacyjnym w wysokości po 797,63 zł oraz od marca 2017r. dochód matki z tytułu emerytury w wysokości ok. 990 zł. Skarżąca w 2016r. otrzymywała stypendium stażowe (w okresie od kwietnia do sierpnia w kwocie 997,40 zł netto miesięcznie) oraz dwukrotnie wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia (w kwotach 52,02 zł brutto i 1062,70 zł brutto). Na rodzinie skarżącej ciążą zobowiązania, których łącznej wysokości nie jest ona w stanie ustalić - rodzice i rodzeństwo posiadają długi, których wysokość z tytułu samych "chwilówek" wynosi co najmniej 7800 zł. Miesięczne wydatki rodziny skarżącej obejmują: wyżywienie - 1200 zł, opłaty mieszkaniowe (energia, odpady komunalne, gaz, woda, Internet, TV) - ok. 685 zł + podatek - 43 zł (co kwartał), raty kredytów i pożyczek zaciągniętych przez ojca i dwójkę rodzeństwa - w łącznej wysokości 2.322,89 zł. Mając na uwadze sytuacją finansową skarżącej Sąd uznał, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dlatego, w celu zachowania prawa do sądu, zasadnym jest przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego z urzędu. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 260 § 1 oraz § 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.