II SA/Ol 1085/23

Dnia 28 marca 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Piotr Chybicki Sędziowie sędzia WSA Tadeusz Lipiński sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Protokolant specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 marca 2024 roku sprawy ze skargi U. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego - oddala skargę. Decyzją z 1 sierpnia 2023 r., wydaną z upoważnienia Prezydenta E. (dalej jako: "organ pierwszej instancji") przez Starszego Inspektora w Urzędzie Miasta E., na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2023 r., poz. 775), dalej jako: "k.p.a." oraz art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), dalej jako: "u.ś.r.", po rozpatrzeniu wniosku złożonego 30 czerwca 2023 r. przez U. M. (dalej jako: "strona", "skarżąca"), odmówiono stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podał, że jak wynika z akt sprawy, w tym przedłożonej przez stronę dokumentacji oraz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, matka strony choruje od 2006 r. na stwardnienie rozsiane, ma problemy z poruszaniem się, przemieszcza się przy pomocy balkonika z funkcją siadania. Wymaga stałej rehabilitacji, choruje także na niedoczynność tarczycy, Hashimoto, nadciśnienie tętnicze, problemy urologiczne, boreliozę, jest po usunięciu woreczka żółciowego i wymaga specjalnej diety. Prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe wspólnie z mężem, który również choruje przewlekle i nie jest w stanie pomagać żonie. Ma on zdiagnozowany nowotwór trzustki. Strona obecnie zamieszkuje wspólnie z rodzicami. Wykonuje wszystkie czynności gospodarcze, higieniczne i pielęgnacyjne takie, jak gotowanie, podawanie posiłków, sprzątanie, pranie, prasowanie, zakupy, dokonywanie opłat, umawianie wizyt lekarskich, mycie, kąpanie, ubieranie, pomoc przy czynnościach fizjologicznych, podawanie leków. Opieka ma charakter stały, całodobowy. Zgodnie z orzeczeniem z 1 kwietnia 2023 r. matka strony została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym do 30 kwietnia 2026 r. ze wskazaniem ustalonego stopnia niepełnosprawności datowanego od 14 lutego 2019 r. W ww. orzeczeniu nie wskazano daty powstania niepełnosprawności. Natomiast mąż osoby wymagającej opieki legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności do 31 maja 2023 r., zaś aktualnie posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ważnym do 30 czerwca 2026 r. Organ pierwszej instancji wskazał jednak, że nie jest możliwe przyznanie stronie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką, gdyż zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r., jedną z przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia jest konieczność potwierdzenia wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zaznaczono, że organowi znane jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stwierdzające niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednakże mimo powyższego wyroku przepis ten nie został w żaden sposób zmieniony bądź uchylony i nadal obowiązuje. Organ pierwszej instancji podniósł dodatkowo, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stronie w celu sprawowania opieki nad żoną, bowiem ustawodawca jednoznacznie wyłączył z kręgu osób niepełnosprawnych wymagających opieki, osoby pozostające w związku małżeńskim, a mąż matki strony nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W złożonym od powyższej decyzji odwołaniu strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Podniosła, że jest jedyną osobą, która może opiekować się chorą matką, gdyż ojciec sam jeszcze potrzebuje pomocy, aby wrócić do zdrowia po operacji nowotworowej. Ponadto, we wrześniu 2023 r. ma planowaną operację w związku z przepukliną brzuszną i będzie wyłączony z jakiejkolwiek aktywności fizycznej. Decyzją z 27 września 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie mąż osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jest to warunek konieczny do ustalenia prawa do świadczenia dla strony, niezależnie od niekwestionowanego faktu sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawną matką i nie mającej znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy daty powstania niepełnosprawności matki strony. W tej sytuacji, Kolegium uznało, że zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji co do orzeczenia o istocie sprawy jest prawidłowa. Strona wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, nie zgadzając się z wydanym rozstrzygnięciem. Skarżąca zakwestionowała stanowisko organu, że faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, że niepełnosprawną matką powinien opiekować się jej mąż, który nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Podniosła, że jej ojciec ze względu na wiek i stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. Jest on pacjentem onkologicznym, który 2,5 roku temu przeszedł operację chirurgiczną związaną z nowotworem trzustki. Choruje na cukrzycę i nadciśnienie tętnicze, jest w 50% osobą niedosłyszącą. Ponadto, 19 października 2023 r. przeszedł operację przepukliny brzusznej, po której ma zalecenia ograniczenia wszelkiego rodzaju aktywności związanej z wysiłkiem fizycznym i sam obecnie potrzebuje pomocy i opieki w codziennej egzystencji. Nie jest zatem w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Opiekę przejęła skarżąca, rezygnując z pracy zarobkowej. Skarżąca podała, że ma dwóch braci, jednak jeden z nich żyje poza granicami krajami, a drugi w odległej miejscowości w Polsce i jest jedynym żywicielem swojej rodziny, dlatego nie może podjąć się opieki nad niepełnosprawną matką. Kryterium dochodowe rodziców nie pozwala na zatrudnienie opiekunki dla matki, a MOPS może zapewnić opiekę tylko parę godzin tygodniowo. Tym samym, skarżąca jest jedyną osobą, która może i faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która wymaga codziennej pomocy. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) oraz art. 133 § 1, art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego wydania. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd nie stwierdził naruszeń prawa dających podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zauważyć również należy, że regulacja zawarta w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia, na co słusznie wskazał organ odwoławczy w swojej decyzji. Ponadto, w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe przepisy jednoznacznie stanowią, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie określone w nich przesłanki. W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym do 30 kwietnia 2026 r. i nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, zaś skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki należy do kręgu osób obciążonych wobec niej obowiązkiem alimentacyjnym, stosownie do art. 128 i art. 129 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie jest również kwestionowana okoliczność, że skarżąca sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawną matką i z tego powodu zrezygnowała i nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez Kolegium na rzecz skarżącej opiera się na tym, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Wskazać zatem należy, że na tle wykładni powyższego przepisu w orzecznictwie ukształtowały się dwa stanowiska, które w odmienny sposób odnosiły się do tego, pod jakim warunkiem opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim, a nie będący ich małżonkami, mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Według pierwszego stanowiska, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstawało nie tylko w sytuacji, gdy współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy z przyczyn obiektywnych nie był w stanie realnie sprawować opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym współmałżonkiem (np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 18 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 744/21, z dnia 9 lipca 2021 r. sygn. akt I OSK 1755/20, z dnia 11 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1113/15, dostępne w CBOSA). Natomiast według drugiego stanowiska, warunkiem koniecznym dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji, ale inne niż współmałżonek konieczne było legitymowanie się przez tego małżonka również orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 23 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1015/21, z dnia 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 627/21, z dnia 24 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2422/20, z dnia 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2164/20, z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, z dnia 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1285/21, z dnia 28 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1244/21, z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1212/21, z dnia 16 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1232/21, dostępne w CBOSA). Powyższa rozbieżność orzecznictwa sądów administracyjnych w wykładni art.17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. została rozstrzygnięta uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, w której w pkt 2 stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Skład orzekający w niniejszej sprawie jest związany tą uchwałą i od momentu jej wydania ma obowiązek interpretować przepisy zgodnie ze stanowiskiem w niej wyrażonym. Tak więc w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady jego przyznawania zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności oraz pierwszeństwa określonego w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że brak możliwości sprawowania opieki przez osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego w pierwszej kolejności powinien być potwierdzony w sposób sformalizowany - orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie niewątpliwie matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Zatem, dopóki mąż osoby wymagającej opieki nie będzie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to na nim w pierwszej kolejności będzie spoczywał obowiązek sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Obowiązek ten wyklucza możliwość skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności, w tym skarżącą. Należy zatem stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie, w stanie prawnym aktualnym na chwilę orzekania organu, istniała negatywna przesłanka do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z powyższych względów, przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia nie było możliwe a wniesiona w niniejszej sprawie skarga, jako niezasadna, zasługiwała na oddalenie, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a.