II SA/Ol 113/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) sędzia WSA Tadeusz Lipiński Protokolant specjalista Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje radcy prawnemu K. N. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) netto powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Decyzją z dnia "[...]" wydaną z upoważnienia Burmistrza M. przez Kierownika Sekcji Pomocy Środowiskowej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M., na podstawie art. 2 pkt 10 oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2017r., poz. 489 ze zm., dalej jako: u.p.o.u.a.) odmówiono P. P. umorzenia należności powstałej z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego syna A. P. (wypłacanych do rąk matki D.G.) w okresach świadczeniowych: 2008/2009, 2009/2010, 2010/2011, 2011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2015/2016 i 2016/2017. Wskazano, iż łączna kwota zaległości na dzień wydania decyzji wynosi 41 881,38 zł, w tym kwota główna: 33 597,16 zł oraz ustawowe odsetki za opóźnienie - 8 284,22 zł. W uzasadnieniu podano, że P.P. wystąpił z prośbą o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego syna A. P., argumentując to trudną sytuacją materialną spowodowaną chorobą. Ustalono, że wnioskodawca posiada orzeczenie o zaliczeniu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (okresowo do dnia 31 października 2017r.), a jedynym źródłem jego dochodu jest zasiłek stały w kwocie 640,00 zł miesięcznie. Wnioskodawca mieszka w mieszkaniu własnościowym odziedziczonym po rodzicach o pow. 72 m² i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Podano, że opłaca na bieżąco wszystkie rachunki i utrzymuje się, lecz po zsumowaniu kwot wydatków suma miesięcznego rozchodu przewyższa kwotę przychodu, tj. wysokość zasiłku stałego - 604,00 zł. Podniesiono jednak, że wnioskodawca korzysta z różnych innych form wsparcia udzielanych przez organ pomocy społecznej, np. w postaci zasiłku celowego na zakup opału. Wskazano, że w ostatnim czasie nie wystąpiły w sytuacji strony żadne zdarzenia losowe, nie posiada on zobowiązań w postaci kredytów i pożyczek, ani też nie otrzymuje wsparcia od fundacji, stowarzyszeń czy rodziny. W związku z wystąpieniem osoby uprawnionej (reprezentowanej przez matkę) oraz bezskutecznością egzekucji prowadzonej przez komornika sądowego organ przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a tym samym przejął w zastępstwie strony obowiązek ciążący na dłużniku alimentacyjnym dostarczenia środków utrzymania niezbędnych jego dziecku. Jednakże fakt przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalnia wnioskodawcy z obowiązku uregulowania ciążących na nim zobowiązań względem syna oraz organu, który w jego zastępstwie od października 2008r. do chwili obecnej dofinansowuje koszty utrzymania jego dziecka. Podkreślono, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego finansowane są z budżetu państwa, a więc są to środki publiczne wydatkowane na ustawowo przewidziany cel z obowiązkiem ich zwrotu łącznie z odsetkami. Podano, że trudna sytuacja finansowa, brak zatrudnienia i niewielkie dochody są cechą większości zobowiązanych, za których świadczenia wypłaca fundusz alimentacyjny, a w związku z tym umorzenie należności z tej przyczyny czyniłoby martwą regulację o obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Podano, że syn wnioskodawcy legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga specjalnego systemu kształcenia, a w związku z tą niepełnosprawnością matka dziecka pobiera świadczenie pielęgnacyjne na syna od dnia 1 maja 2004r., przyznane na stałe. Zatem stan zdrowia oraz praktycznie zerowe możliwości zarobkowe uprawnionego do alimentów sprawiają, że sytuacja bytowa syna wnioskodawcy jest znacznie trudniejsza niż wnioskodawcy, legitymującego się jedynie okresowym orzeczeniem o zaliczeniu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, przy czym w orzeczeniu tym wskazano, że jest on zdolny do pracy w warunkach pracy chronionej. Wskazano, iż zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. wymaga zaistnienia w sytuacji osoby zobowiązanej do zwrotu należności okoliczności szczególnych, czy też nadzwyczajnych - niezależnych od dłużnika alimentacyjnego, czyli takich, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, a więc sytuacje nagłe, niespodziewane. Wnioskodawca nie ma innych osób na utrzymaniu, posiada zdolność do pracy, gdyż orzeczenie o zaliczeniu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie eliminuje go z życia zawodowego, a jedynie ogranicza warunki wykonywania pracy, zaś schorzenia, na które cierpi nie są wynikiem zdarzeń nagłych czy losowych. Poza tym posiada majątek w postaci odziedziczonego mieszkania. Wskazano, iż jeżeli wnioskodawca nie jest w stanie wywiązywać się z nałożonego na niego obowiązku alimentacyjnego winien w pierwszej kolejności podjąć chociażby próbę zmniejszenia miesięcznej kwoty alimentów, przy czym działania w tym kierunku może podjąć jedynie zainteresowany. Informacyjnie wskazano, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.o.p.o.u.a. możliwe jest umorzenie należności, jeżeli zobowiązany będzie wywiązywać się ze swoich zobowiązań. Jednocześnie organ poinformował, iż istnieje możliwość ubiegania się o rozłożenie powstałej zaległości na raty, jeżeli dłużnik wystąpi z takim wnioskiem do organu. P.P. złożył odwołanie od powyższej decyzji. Podał, iż jest osobą niepełnosprawną umiarkowanie i nie czuje się na siłach, aby normalnie pracować z powodu swoich chorób. Wyjaśnił, iż jest osobą samotnie gospodarującą i utrzymuje się z zasiłku stałego w wysokości 604 zł miesięcznie. Odwołujący wyszczególnił również ponoszone miesięcznie koszty utrzymania, w tym opłaty za energię, wodę, żywność, podatek od nieruchomości. Podkreślił, iż znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, finansowej i zdrowotnej. Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazano, iż umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter fakultatywny, co oznacza, że właściwy organ może, lecz nie musi przyznać ulgi, o którą wnioskodawca ubiega się na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Przy czym decyzja w sprawie umorzenia należności nie może być rozstrzygnięciem dowolnym. Uznanie administracyjne nie oznacza bowiem całkowitej swobody działania organu. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności w oparciu o art. 30 ust. 1, jak i ust. 2 u.p.o.u.a. Podano, że przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności nie uzasadniają umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Co do zasady bowiem każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Wskazywane przez zainteresowanego okoliczności nie czynią jego sytuacji wyjątkową oraz nie mogą stawiać go w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Ponadto nawet bardzo trudna sytuacja dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dziecka z barków rodziców dziecka na barki podatników. Podano, że pomimo posiadania orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności odwołujący się mógł podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej, gdyż posiadany stopień oraz wskazania zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności nie wyłączały go z możliwości podjęcia zatrudnienia odpowiadającego jego możliwościom psychofizycznym. Ponadto orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony, tj. do dnia 31 października 2017r. Natomiast powinnością wnioskodawcy wobec posiadanego zadłużenia jest stałe podejmowanie działań zmierzających do poprawy sytuacji materialnej, a odwołujący się nie podejmuje żadnych działań, aby chociaż w części wywiązać się z ciążących na nim zobowiązań alimentacyjnych wobec syna, zwłaszcza że syn wnioskodawcy legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto organ zauważył, iż dłużnik posiada realną możliwość spłaty zadłużenia, bowiem posiada majątek w postaci mieszkania o powierzchni 72m². P.P. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na powyższą decyzję, podnosząc zarzut naruszenia: - art. 30 § 2 u.p.o.u.a. poprzez uznanie, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego podczas, gdy sytuacja zdrowotna, rodzinna i dochodowa skarżącego uzasadnia umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego; - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia ważnego materiału dowodowego i dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodowej podczas, gdy wszelki materiał dowodowy zgromadzony w sprawie prowadzi do wniosku, że dłużnik alimentacyjny ze względu na sytuację zdrowotną, rodzinną, dochodową nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, a zatem nie ma możliwości wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W związku z powyższym zarzutami skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Podniósł, iż jego sytuacja zdrowotna pogorszyła się dwa lata temu i trwa nadal, a liczne choroby, na które cierpi powodują, że nie jest w stanie normalnie funkcjonować, ani pracować. Podkreślił, iż jest osobą samotnie gospodarującą, rozwiedzioną, posiada dwoje dzieci, mieszka samotnie w odziedziczonym po rodzicach mieszkaniu o pow. 72m², które wymaga remontu, na który go nie stać z powodu niskiego dochodu. Podał, iż jest niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym i utrzymuje się z zasiłku stałego z powodu choroby w wysokości 604 zł miesięcznie, która to kwota nie starcza na pokrycie wszystkich jego potrzeb. W związku z tym zmuszony jest korzystać z dodatkowej pomocy Ośrodka, zwłaszcza w przypadku zakupu opału na zimę. Przedstawił szczegółowo ponoszone miesięcznie wydatki, które obejmują m.in. żywność, odzież, telefon, środki czystości, opłaty za mieszkanie (energia, gaz- butla, woda, śmieci) oraz leki. Wyjaśnił, że musiał wyrejestrować się z urzędu pracy ze względu na otrzymywany zasiłek stały. Podał, że próbował znaleźć pracę, ale odmawiano mu ze względu na brak miejsc, brak doświadczenia lub ze względów zdrowotnych. Ciągle podejmuje działania do podjęcia zatrudnienia celem wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku, jednakże ze względów zdrowotnych utrudnione jest znalezienie pracy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie z dnia "[...]" skarżący podał, że nie może podjąć pracy z uwagi na wykryty tętniak aorty, dołączając zaświadczenie lekarza kardiologa oraz orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydane na okres do 30 listopada 2018r. Na rozprawie przed tut. Sądem skarżący oświadczył, że w dniu 6 kwietnia 2018r. złożył wniosek w powiatowym zespole ds. orzekania o niepełnosprawności o zmianę stopnia niepełnosprawności na znaczny. Ponadto wyjaśnił, że będzie musiał mieć przeprowadzoną operację, ponieważ tętniak zagraża jego życiu i z tego powodu nie jest zdolny do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2017r. poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017r., poz. 1369, dalej jako: p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, iż skarga ta zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowi art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Stosownie do jego treści organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z brzmienia powołanego przepisu wynika zatem, iż organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń. To oznacza uznaniowy charakter decyzji, a wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu właściwego wierzyciela nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 18 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 341/17, LEX nr 2305183). Należy przy tym podkreślić, że organy administracji mają obowiązek niezwykle starannie podejmować decyzję w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Każde bowiem umorzenie powoduje przerzucenie na wszystkich podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników. Dlatego też przesłanki z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. nie powinny być interpretowane rozszerzająco. Jednakże działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności, a wręcz przeciwnie – działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Tym samym przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Tzw. uznanie administracyjne oznacza bowiem, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym oczywistym przy tym jest, że rozstrzygnięcie to winno zapaść po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco uzasadniona. Jednocześnie należy podkreślić, że wynikające z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. przesłanki umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej to szczególne, o wyjątkowym charakterze okoliczności w zakresie sytuacji życiowej, dochodowej i rodzinnej dłużnika, niemożliwe do przezwyciężenia nawet przy dołożeniu najwyższej możliwej staranności i wysiłku. Istotne jest przy tym, aby okoliczności te były wynikiem czynników obiektywnych, niezależnych od dłużnika, aby nie znalazł się on w trudnej sytuacji życiowej na skutek własnego postępowania. Zatem wydanie decyzji przez organ musi zostać poprzedzone dokładnym wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji osobistej, materialnej i zdrowotnej wnioskodawcy oraz jej analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego. W niniejszej sprawie organy odmówiły umorzenia należności powstałej z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego wskazując, że sytuacja skarżącego nie jest wyjątkowa, a przede wszystkim że skarżący może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej, gdyż posiadany stopień niepełnosprawności oraz wskazania zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności nie wyłączają go z możliwości podjęcia zatrudnienia odpowiadającego jego możliwościom psychofizycznym. Podnieść jednak należy, że w toku postepowania przed tut. Sądem skarżący przedłożył zaświadczenia lekarskie, z których wynika, ze jego stan zdrowia uległ pogorszeniu, a z oświadczenia złożonego przez skarżącego na rozprawie wynika, że wystąpił do powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności o zmianę stopnia niepełnosprawności, gdyż z uwagi na aktualny stan zdrowia nie może podjąć jakiejkolwiek pracy. Ponadto oświadczył, że na dzień 3 lipca 2018r. ma wyznaczone badanie, a następnie będzie musiał przejść operację z powodu schorzenia zagrażającego jego życiu. W świetle powyższych rozważań okoliczności te mają istotne znaczenie, gdyż ewentualny brak możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym pozyskania środków na spłatę zadłużenia, winien być przedmiotem oceny organu orzekającego w przedmiocie umorzenia należności. Wskazać przy tym należy, że co prawda ustawodawca, formułując przesłanki art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., nie wskazał jakiego czasookresu ma dotyczyć analiza sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawca, jednakże kierując się ogólnymi zasadami postępowania należy uznać, iż organ obowiązany był przeanalizować i uwzględnić stan aktualny, bieżący (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 2011r., sygn. akt I OSK 371/11). Wprawdzie skarżący przedłożył stosowne orzeczenia lekarskie dopiero na etapie postępowania sądowego, ale z uwagi na treść art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. Sad uznał, że podnoszone przez niego okoliczności uzasadniają uchylenie zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy winien bowiem ustalić, czy faktycznie skarżący zwrócił się z wnioskiem o zmianę orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz czy takie orzeczenie zostało już wydane. W przypadku zaś konieczności oczekiwania przez skarżącego na orzeczenie zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności winien rozważyć kwestię zawieszenia postępowania odwoławczego na ten okres. Prawidłowe rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie winno być bowiem podjęte po ustaleniu aktualnego stanu zdrowotnego skarżącego, a tym samym jego możliwości zarobkowych, zaś ewentualna zmiana wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. orzeczenia w zakresie stopnia niepełnosprawności oraz zdolności do pracy ma istotny wpływ na ocenę sytuacji wnioskodawcy. Podkreślić bowiem należy, iż decyzja w przedmiocie umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu łącznie z odsetkami, może być podjęta jedynie po dokonaniu oceny całokształtu okoliczności dotyczących sytuacji finansowej i osobistej dłużnika. Tylko bowiem w takim wypadku organ może ustalić, czy wystąpiła szczególna sytuacja, uprawniająca do wnioskowania o umorzenie przedmiotowych należnością w całości lub w części. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2016r. poz. 1715).