II SA/Ol 366/11

Dnia 6 września 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Protokolant Specjalista Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2011 roku sprawy ze skargi S. S. na decyzję Kierownika Urzędu z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. W dniu 22 kwietnia 2010 r. S.S. złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) zwanej dalej "ustawą o świadczeniu pieniężnym", w związku z wykonywaną przez nią pracą przymusową od października 1939 r. do stycznia 1945 r. w gospodarstwie rolnym we wsi W., powiat C. Jako miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. wnioskodawczyni wskazała miejscowość W., powiat C. Wnioskodawczyni podała, że w październiku 1939 r. została wraz z matką i rodzeństwem wypędzona z domu we wsi W. do wsi T., gm. G., gdzie przez całą wojnę mieszkała matka. Wnioskodawczyni, mając 15 lat, została skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym w W. - nosiła wodę, pracowała w polu (w czasie żniw nawet 20 godzin na dobę). Po rozpatrzeniu wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "[...]" odmówił przyznania wnioskodawczyni uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym, bowiem wykonywana przez nią praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, tj. nie byłą połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska . Postawę rozstrzygnięcia stanowił art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 cyt. ustawy w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 (Dz.U. nr 220, poz. 1734 ze zm.). Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na wniosek S.S., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "[...]", utrzymał w mocy własna decyzję. W uzasadnieniu stwierdzono, że wnioskodawczyni wraz z matką została wysiedlona z rodzinnej miejscowości W. do miejscowości T., a następnie skierowana do pracy przymusowej w W. W ocenie organu, strona nie przedstawiła dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Zmiana miejsca zamieszkania strony była spowodowana faktem wysiedlenia z miejscowości W., a nie przymusowym skierowaniem do pracy, nie nastąpił zatem fakt deportacji. Po rozpatrzeniu skargi wniesionej przez S.S. na powyższą decyzję, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 820/10 uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa. mającym istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem warunkiem prawidłowego rozpatrzenia wniosku skarżącej było poczynienie przez organ wyczerpujących ustaleń pozwalających na stwierdzenie, czy w stosunku do skarżącej miała miejsce deportacja do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym rozumiana w sposób nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Obowiązkiem organu było ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół, ponadto organ powinien był uwzględnić wiek osoby deportowanej i związaną z tym zdolność do samodzielnej egzystencji, warunki, w których ta osoba musiała funkcjonować podczas deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała). Dopiero ustalenie tych okoliczności pozwoli na stwierdzenie czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, czy był połączony z wywiezieniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Tymczasem z zaskarżonej decyzji nie wynika jaka miejscowość była miejscem stałego pobytu skarżącej i skąd została ona skierowana do pracy przymusowej. Poza tym nie wiadomo, gdzie położone są te miejscowości i jaka była między nimi odległość. W celu uzupełnienia zebranego w sprawie materiału dowodowego, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dokonał pisemnego przesłuchania skarżącej. Skarżąca wyjaśniła, że na przełomie września i października 1939 r. została wypędzona wraz z matką i rodzeństwem z miejscowości W. do T., następnie została skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie niemieckim w W., w których mieszkali już tylko Niemcy. W czasie deportacji mieszkała u pracodawcy zimą na strychu, a latem w komórce. Jedzenie było podłe i niewystarczające, obuwie miała z drewna, nosiła swoje dotychczasowe ubrania. Pierwszy osobisty kontakt z matką nastąpił po 19 miesiącach - samowolnie udała się w niedzielę do T. Od tego czasu była pilnowana, zabierano jej obuwie, zimą ciepłe okrycie. Z rodzeństwem nie miała okazji się spotykać, nie otrzymywała przepustek od pracodawcy. W drugiej połowie 1944 r. zachorowała i otrzymała zwolnienie na 20 dni. Samowolnie udała się do matki, kiedy wróciła po zwolnieniu do pracodawcy, została przeniesiona do pracy w gospodarstwie w B. Tam pracowała do stycznia 1945r. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "[...]", nr "[...]" utrzymał w mocy decyzję własną z dnia "[...]". W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że S.S. w okresie okupacji została wraz z rodziną wysiedlona z miejscowości W. (gm. B.) do oddalonej o ok. 7,5 km wzdłuż szosy (4,5 km w linii prostej) miejscowości T., a następnie została zmuszona do pracy w gospodarstwie niemieckim w W. Zdaniem organu, strona została zmuszona do opuszczenia domu rodzinnego, jednak została skierowana do pracy w pobliskiej miejscowości. Nie przebywała ona w nieznanym, obcym, wrogim czy niebezpiecznym środowisku, co stwarzałoby dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, takie jak odmienne warunki klimatyczne, kulturowe czy językowe. W tej sytuacji jakkolwiek wykonywana przez stronę praca była pracą przymusową, to trudno mówić w tym przypadku o deportacji biorąc pod uwagę odległość dzielącą miejscowość, w której przebywała matka wraz z rodzeństwem, od miejscowości, w której strona wykonywała pracę. Strona skierowana do pracy w niewielkiej odległości od swojego miejsca zamieszkania nie straciła więzi z rodzinnymi stronami. Na powyższą decyzję S.S. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie domagając się jej uchylenia i przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że w wyroku z dnia 9 grudnia 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wskazał Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych następujące kwestie do rozważenia: czas trwania represji, wiek poszkodowanej, warunki, w jakich przebywała skarżącą podczas wykonywania pracy przymusowej, czy skarżąca miała utrudniony kontakt z rodziną, jaka miejscowość była centrum życiowym skarżącej przed skierowaniem jej do pracy w W., jaka odległość dzieliła W. od T. Tymczasem organ zbadał jedynie odległość dzielącą obie miejscowości. Natomiast w sprawie nie uwzględniono, że represja w postaci pracy przymusowej trwała około 5 lat, skarżąca przez pierwszych 9 miesięcy represji była osobą nieletnią, a przez pierwsze 19 miesięcy pracy w W. nie miała kontaktu z rodziną, skarżąca została wyrwana z dotychczasowego środowiska, spała na strychu, otrzymywała podłe i niewystarczające jedzenie, pracowała ponad siły we wrogim otoczeniu. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.)zwanej dalej: ustawa ppsa. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem rozpoznania przez Sąd była skarga na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w sprawie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.). Decyzja ta została wydana po ponownym rozpatrzeniu sprawy, w związku z wydanym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 820/10, w którym Sąd wskazał organowi, jakie istotne okoliczności faktyczne powinny zostać ustalone zanim zostanie wydane rozstrzygnięcie. W tej sytuacji organ rozpoznający ponownie sprawę, zgodnie z art. 153 ustawy ppsa., związany był wskazaniami zawartymi w prawomocnym wyroku z dnia 9 grudnia 2010 r. Zdaniem składu orzekającego, organ ponownie rozpatrując sprawę nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie pieniężne, przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Represją w rozumieniu tej ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), a także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. K 49/07, OTK-A 2009/11/169) stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Jednocześnie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. nie miał zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Z przepisów ustawy i cytowanego wyroku wynika, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Dlatego dla oceny czy deportacja miała miejsce, ważne jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Poza tym istotne jest, czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną były adekwatne do jej wieku. Stwierdzenie tych okoliczności skutkuje uznaniem, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Zgodnie ze wskazaniami zawartymi w wyroku z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 820/10, organ miał ustalić powyższe okoliczności, aby móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności stanowi naruszenie ogólnych przepisów procedury administracyjnej, w tym art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm.) zwanej dalej kpa., jak i przepisu art. 77 § 1 kpa. oraz statuującego zasadę swobodnej oceny dowodów art. 80 kpa. Zaznaczyć trzeba, że z zasady dążenia do prawdy obiektywnej określonej w art. 7 kpa., wynika obowiązek organu podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Przepisem gwarantującym realizację tej zasady jest przepis art. 77 § 1 kpa., nakładający na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, jak również przepis art. 80 kpa. nakazujący organowi dokonywanie oceny w przedmiocie udowodnienia danych okoliczności na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ jedynie ustalił jaka miejscowość była miejscem pobytu stałego skarżącej oraz jaka odległość dzieliła miejscowość pobytu matki skarżącej od miejscowości, w której skarżąca wykonywała pracę przymusową. Pozostałe okoliczności zostały przez organ pominięte. W aktach administracyjnych znajduje się protokół pisemnego przesłuchania skarżącej, z którego wynika, że chociaż miejsce deportacji znajdowało się w odległości kilku kilometrów od domu rodzinnego skarżącej, to więzi z rodziną zostały zerwane, gdyż właściciel gospodarstwa, w którym pracowała zabronił jej kontaktów z najbliższymi. Skarżąca nie mogła odwiedzać domu rodzinnego, a co za tym idzie korzystać ze zgromadzonych w nim rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań. Okoliczności powyższej organ nie rozważył, ograniczył się jedynie do wskazania, iż skarżąca pracowała w pobliżu miejsca zamieszkania, a zatem w jej przypadku nie może być mowy o deportacji. W ocenie Sądu podkreślenia wymaga, że fakt położenia miejsca pracy skarżącej niedaleko jej domu rodzinnego nie przesądza o tym, iż nie została ona "wyrwana" z dotychczasowego środowiska, tym bardziej, że była dzieckiem i zakaz kontaktów z rodziną, był dla niej bardziej dotkliwy niż dla osoby dorosłej. Natomiast organ w ogóle nie odniósł się do okoliczności, iż skarżąca została poddana deportacji jako dziecko, nie rozważył także, czy wykonywane przez nią zadania były adekwatne do jej wieku. Ponadto organ nie wyjaśnił gdzie i w jakich warunkach skarżąca mieszkała podczas pobytu w W., która to miejscowość jak podaje skarżąca po wysiedleniu wszystkich Polaków była zamieszkała jedynie przez Niemców. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie obu decyzji zawiera przede wszystkim tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmenty uzasadnienia tego wyroku. Brak jest natomiast dogłębnej analizy okoliczności sprawy i szczegółowych ustaleń w tym zakresie, co narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 kpa. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powinien przeanalizować treść zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów i dokonać ich oceny w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie spornego świadczenia pieniężnego. W tym celu, przeprowadzając postępowanie wyjaśniające w kierunku wskazanym przez Sąd, obowiązkiem organu jest przede wszystkim ustalenie warunków życia w tym czasie skarżącej, rozważenie czy miała zapewnioną możliwość utrzymywania stałych kontaktów z osobami bliskimi, czy miała swobodę poruszania się poza czasem pracy i tym samym udania się do miejsca zamieszkania, czy może była pozbawiona w ogóle możliwości utrzymywania kontaktów z bliskimi. Nie bez znaczenia pozostaje również wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji oraz warunki, w których musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Należy również zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Zatem to te okoliczności powinny być przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której osoba była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Należy pamiętać, że w realiach wojennych nawet kilkukilometrowe odległości - zważywszy na faktyczne możliwości przemieszczania się, w tym brak transportu i ograniczenia wynikające z okupacji - uniemożliwiały odwiedziny bliskich w rodzinnej miejscowości. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 cyt. ustawy.