II SA/Ol 372/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 lipca 2014r. wniosku M. M. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia przyznać wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – M. M.wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podniósł, iż uzyskiwane przez niego dochody nie są w stanie pokryć wszystkich kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a w szczególności kosztów leczenia i rehabilitacji. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Do majątku małżonków należy dom, a do majątku skarżącego - "nieruchomość zabudowana", wykazana w rubryce nr 7.1. w pozycji "inne nieruchomości". W rubryce nr 10 skarżący wykazał dochód własny z tytułu renty w kwocie 910,32 zł i zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 153 zł oraz dochód żony (bez wskazania tytułu, z jakiego pochodzi) w kwocie 901,82 zł, w rubryce nr 11 dodał, że dochód netto rodziny, z pominięciem zasiłku pielęgnacyjnego, który "nie stanowi dochodu", wynosi 1.327,66 zł. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego żony oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, pismem z dnia 21 maja 2014 r., skarżący wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej (w zakresie odnoszącym się do wykazanej we wniosku "nieruchomości zabudowanej") oraz finansowej (w zakresie odnoszącym się do wykazanych we wniosku dochodów skarżącego i jego żony oraz ewentualnego dochodu skarżącego z tytułu pracy świadczonej na rzecz stowarzyszenia: "[...]", ponoszonych wydatków, zadłużenia oraz wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżący przedłożył dwa pisma procesowe, nadane w dniu 2 czerwca 2014 r. i w dniu 3 czerwca 2014 r. Do pierwszego z nich załączył kopie dokumentów źródłowych. W pismach tych wyjaśnił, iż wykazana we wniosku "nieruchomość zabudowana" składa się z 3 działek o łącznej pow. 3.014 m2. Zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego działki znajdują się na terenie przeznaczonym pod zabudowę mieszkaniową, lecz znajdujące się na nich budynki przemysłowe - ze względu na zły stan techniczny - nie nadają się na zagospodarowanie i adaptację na ten cel. Przedmiotowa nieruchomość nie przynosi dochodu, od roku prowadzona jest wobec niej licytacja komornicza, a jej sprzedaż nie pokryje wszystkich należności finansowych. W dalszej kolejności skarżący oświadczył, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, a na ich utrzymaniu pozostaje córka, która się uczy. Dodał, iż od 1996 r. posiada z żoną rozdzielność majątkową, na dowód czego załączył kopię umowy o wyłączenie wspólności ustawowej. Wskazał, iż nie osiąga jakichkolwiek dochodów z tytułu pracy na rzecz wskazanego w wezwaniu stowarzyszenia i załączył kopie dokumentów, z których wynika wysokość jego dochodu z tytułu renty (910,32 zł brutto/553,81 zł netto) i zasiłku pielęgnacyjnego (153 zł) oraz dochodu żony z tytułu emerytury (901,82 zł brutto/774,66 zł netto). Oświadczył jednocześnie, iż żona nie osiąga żadnych innych dochodów. Dodał, iż łączny dochód rodziny netto wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym to 1.481,47 zł, wydatki (energia, gaz, woda, węgiel, wywóz nieczystości, telefon, TV, utrzymanie córki) wynoszą natomiast łącznie 1.192,48 zł. Pozostała kwota pozostaje na wyżywienie małżonków, dodatkowym źródłem wyżywienia są również warzywa i owoce z przydomowego ogródka oraz owoce leśne. Skarżący załączył jednocześnie kopie dokumentów wskazujących przeznaczenie i wysokość ponoszonych wydatków (podatek, węgiel, woda, ścieki, telefon). Dodał, iż część rachunków (energia, wywóz nieczystości, telefon, TV) opłacana jest za pośrednictwem rachunku bankowego córki. Odnosząc się do wezwania w zakresie żądania przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych w pierwszym piśmie skarżący wskazał, iż jego rachunek osobisty "jest w likwidacji", natomiast "żona i córka w chwili obecnej nie są w stanie pobrać bez opłaty wyciągów z rachunków bankowych." W drugim piśmie skarżący podniósł, iż na jego "rachunku osobistym (...) od trzech lat nie są prowadzone żadne operacje bankowe, a po opłaceniu należności za prowadzenie rachunku, zostanie on zlikwidowany." Oświadczył również, iż nie może przedłożyć wyciągów z rachunków bankowych żony i córki, gdyż żona "nie ma możliwości pobrania darmowych wyciągów z rachunku bankowego", córka natomiast "obecnie znajduje się poza miejscem zamieszkania". Dodał, iż jego oświadczenia o rachunkach bankowych żony i córki "pokrywają się ze stanem faktycznym". Na zakończenie skarżący wniósł o uwzględnienie jego "stanu chorobowego i inwalidztwa", załączając kopie: karty informacyjnej z leczenia szpitalnego oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności. Postanowieniem z dnia 12 czerwca 2014r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy ze względu na nieprzedłożenie przez stronę żądanych wyciągów bankowych, co uniemożliwiło przyjęcie w sposób niebudzący wątpliwości, że skarżący wraz z żoną i córką nie posiadają na rachunkach środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć na sfinansowanie kosztów postępowania. W ustawowym terminie M. M. złożył sprzeciw od powyższego postanowienia. Przekonywał, że nie złożył fałszywego oświadczenia. Wskazał, że ani on, ani jego żona nie posiadają innego źródła dochodu i nie mają żadnych oszczędności. Stwierdził, że córka nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego, gdyż studiuje i mieszka w O., i otrzymuje od nich jedynie 300 zł miesięcznie na pokrycie części opłaty za mieszkanie. Wyjaśnił, że córka posiada konto bankowe studenckie, co pozwala na dokonywanie tańszych przelewów bankowych. Podał, że od trzech lat nie były przeprowadzane żadne operacje na jego rachunku bankowym, prócz naliczenia opłaty za jego prowadzenie. Oświadczył, że po opłaceniu tych należności będzie on zlikwidowany. Natomiast na rachunek żony wpływa tylko emerytura w kwocie 774,66 zł. Skarżący podniósł, że z emerytury żony i jego renty oraz zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 1481,47 zł miesięcznie nie da się zgromadzić żadnych oszczędności na kontach bankowych, czy oszczędności w innych formach. Argumentował też, że można pobrać darmowe wyciągi bankowe przez system online, ale nie posiadają komputera ani drukarki, nie mogą wiec wydrukować darmowych wyciągów, a inne wymagają opłat. Skarżący wniósł również o uwzględnienie jego inwalidztwa, które w obecnej chwili nie pozwala na podjęcie dodatkowej pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W wyniku wniesienia przez wnioskodawcę sprzeciwu przeciwko wymienionemu postanowieniu referendarza sądowego straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a). Podnieść należy, iż co do zasady (art. 199 p.p.s.a.) strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, natomiast przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od tej generalnej zasady, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Celem tej instytucji jest zapewnienie realnego prawa do sądu stronie, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części. Ponieważ jednak udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa, to instytucja ta, jak podkreśla się w orzecznictwie, może mieć zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, tj. w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście i obiektywnie niemożliwe. Tylko wtedy bowiem istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru ponoszenia kosztów postępowania sądowego dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 9 stycznia 2008r. sygn. akt II GZ 203/07 oraz postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04). W art. 245 p.p.s.a. przewidziano możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Prawo to przyznaje się, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) polega natomiast na zwolnieniu tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zasadnym jest wyjaśnić, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składa się prócz uzyskiwanego dochodu także posiadany majątek. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że na obecnym etapie postępowania sytuacja majątkowa wnioskodawcy uzasadnia przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi. Zauważyć należy bowiem, że na obecnym etapie postępowania są to jedyne koszty, które skarżący będzie musiał ponieść w celu rozpatrzenia jego skargi przez sąd. Zauważyć tutaj można, że wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział adwokata czy radcy prawnego w tym postępowaniu nie jest niezbędny. Dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wprowadzony został wymóg adwokacko-radcowski. Tym samym na obecnym etapie postępowania udział wnioskowanego adwokata nie jest konieczny. Okoliczność tę Sąd miał na uwadze, bowiem oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że miesięczny dochód rodziny to kwota 1481,47 zł netto. Zgodnie z wyjaśnieniami skarżącego nie może aktualnie przedstawić wyciągów bankowych. Mimo przedstawionej trudnej sytuacji skarżącego nie można też pominąć, że skarżący jest właścicielem nieruchomości zabudowanej objętej egzekucją komorniczą, ze sprzedaży której pozyskane zostaną jakieś środki. Skarżący nie wyjaśnił natomiast jakiego rodzaju ma zobowiązania i w jakiej wysokości. Okoliczności te uzasadniają częściowe uwzględnienie wniosku co do zwolnienia od uiszczenia wpisu sądowego. W przypadku ewentualnych dodatkowych kosztów, skarżący będzie mógł złożyć kolejny wniosek, w którym Sąd będzie mógł rozważyć aktualne możliwości skarżącego co do poniesienia tych kosztów. Reasumując, przyjmując wiarygodność oświadczeń skarżącego - złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy - że znajduje się on w trudnych warunkach materialnych, że nie posiada realnych możliwości poniesienia kosztów postępowania, wniosek o przyznanie prawa pomocy należało uwzględnić we wskazanym zakresie. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.