II SA/Ol 416/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Asesor WSA Bogusław Jażdżyk Protokolant Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 sierpnia 2008 r. sprawy ze skargi P. M., B. M. i P. M. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie odmowy przyznania zaliczki alimentacyjnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia "[...]" Nr "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 7 i art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpatrzeniu odwołania R.M., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia "[...]" odmawiającą przyznania zaliczki alimentacyjnej na dzieci: P.M., A.M. i B.M. W motywach uzasadnienia decyzji wskazano, iż stosownie do zapisów ustawy o zaliczce alimentacyjnej przysługuje ona osobie uprawnionej do 18 roku życia albo, w przypadku gdy uczy się w szkole wyższej, do ukończenia 24 roku życia. Kolejny warunek do uzyskania zaliczki alimentacyjnej wynika z art. 2 pkt 5 lit. a) powołanej ustawy, który wymaga, aby osoba uprawniona była wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika natomiast, że pod pojęciem osoby samotnie wychowującej dziecko należy rozumieć pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. W przedmiotowej sprawie wobec faktu pozostawania matki osób uprawnionych w związku z innym mężczyzną, z którym wychowuje wspólnie dziecko, nawet jeżeli nie jest to ojciec dzieci, na które ubiega się o przyznanie zaliczki alimentacyjnej nie pozwala na uznanie, iż jest ona osobą samotnie wychowującą dziecko. Na tę decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie złożyła R.M. działająca jako ustawowy przedstawiciel dzieci. Zarzuciła, iż decyzja wydana została w oparciu o błędną wykładnię definicji osoby samotnie wychowującej dziecko. Zdaniem skarżącej nie jest zasadne, aby organ odmawiał wypłaty zaliczki alimentacyjnej na dzieci pochodzące z poprzedniego małżeństwa, nawet w sytuacji, gdy ich matka posiada także dzieci z innym mężczyzną. Fakt wychowywania dzieci z mężczyzną nie będącym ich ojcem nie może powodować dla nich utraty świadczeń zwłaszcza, że opieka nad nimi ciąży tylko na ich matce i biologicznym ojcu, nie zaś na mężczyźnie z którym wychowuje ich wspólne dziecko. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko przedstawione w skarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2006r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zawiesił postępowanie na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, z uwagi na postępowanie zawisłe przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie dotyczącej zgodności z Konstytucją art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) i art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) - w zakresie, w jakim pozbawia prawa do zaliczki alimentacyjnej osoby, które są wychowywane przez osoby pozostające w związku małżeńskim. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008r. sygn. akt P 18/06 orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. 2005 r. Nr 86 poz. 732 i Nr 164 poz. 1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2006r. Nr 139 poz. 992 i Nr 222, poz. 1630, z 2007r. Nr 64 poz. 427, Nr 105 poz. 720, Nr 109 poz. 747 i Nr 200 poz. 1446 oraz z 2008r. Nr 70 poz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g) ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989r. (Dz. U. 1991 r. Nr 120 poz. 526 oraz z 2000r. Nr 2 poz. 11). Ponadto Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Trybunał orzekł, że art. 29 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Powyższy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw w dniu 7 lipca 2008r. Nr 119 pozycja 770. Postanowieniem z 1 lipca 2008r. postępowanie w niniejszej sprawie zostało podjęte przez Sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skarga, jako zasadna, zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: ustawą ppsa), sąd kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję w takim zakresie może ją wzruszyć m.in., gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy ppsa. Stosownie do treści art. 145a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę do żądania wznowienia postępowania. W aktualnym stanie prawnym, na skutek przytoczonego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008r. sygn. akt P 18/06, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wychowujące osoby uprawnione do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, nie może być rozważana jako przyczyna odmowy przyznania zaliczki alimentacyjnej. Bez znaczenia także pozostaje okoliczność pozostawania w nieformalnym związku z innym mężczyzną i wychowywanie z nim wspólnego dziecka dla posiadania uprawnienia do zaliczki alimentacyjnej przez dzieci nie będące dziećmi tego mężczyzny. Powyższe stwierdzenie ma natomiast zasadnicze znaczenie przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W tym miejscu wskazać należy, iż wprawdzie zgodnie z obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą legalności oraz z uwagi na reguły prawa intertemporalnego, sąd administracyjny ocenia zaskarżone rozstrzygnięcie według stanu prawnego, obowiązującego w dacie jego wydania. Jednak zaznaczyć trzeba, iż tę normę intertemporalną należy odnosić do sytuacji zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy, nie zaś w sytuacji orzeczenia o niekonstytucyjności przepisów przez Trybunał Konstytucyjny, w oparciu o które podjęta została decyzja administracyjna. Zwrócono na to uwagę zarówno w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego stwierdzając, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności danej normy prawnej stwarza dla organów stosujących prawo wskazówkę, przełamującą zwykłe zasady prawa intertemporalnego i zasady decydujące o wyborze prawa właściwego w momencie stosowania prawa (por.: Sąd Najwyższy w postanowieniu z 21 września 2005r. sygn. akt I KZP 16/05, Biuletyn Prawa Karnego nr 5/05). Oznacza to, że w wypadku orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności kontrolowanej normy, obowiązuje norma intertemporalna, mająca pierwszeństwo (z racji konstytucyjnej genezy) w stosunku do norm intertemporalnych dotyczących zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy. Tego rodzaju autonomia interpretacyjna przysługująca sądom znajduje zakotwiczenie w art. 8 Konstytucji i jest wyrazem bezpośredniego stosowania Konstytucji w drodze kierowania się wykładnią zgodną z Konstytucją. Stosownie do art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie o niekonstytucyjności musi prowadzić do dalszych działań, mających na celu przywrócenie stanu zgodności z Konstytucją. Można to osiągnąć w wyniku wznowienia postępowania po orzeczeniu niekonstytucyjności, co jest możliwe w warunkach wskazanych w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz na zasadach i w trybie określonym w przepisach właściwych dla danego postępowania. Trybunał Konstytucyjny niejednokrotnie stwierdzał (por. w wyroku z 13 marca 2007r. sygn. akt K 8/07), iż art. 190 ust. 4 Konstytucji wskazuje na wyraźną wolę ustrojodawcy, aby sprawa prawomocnie (ostatecznie) rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. W nowym stanie prawnym, ukształtowanym w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, rozpatrzenie sprawy jest nie tylko dopuszczalne, ale możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego. Dlatego też byłoby nielogiczne, gdyby dopuszczając (w celu przywrócenia stanu konstytucyjności) możliwość wznowienia postępowania w sprawach już rozstrzygniętych na tle norm uznanych za niekonstytucyjne, ustrojodawca aprobował zarazem możliwość dalszego naruszania Konstytucji na przyszłość, przez dalsze stosowanie w postępowaniu sądowym przepisu już uznanego za niekonstytucyjny. Z tych też względów, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego ukształtowało się jednolite stanowisko, co do tego, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może być stosowany przez sądy i inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2000r. sygn. akt III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 331 oraz wyrok NSA z 23 lutego 2006r. sygn. akt II OSK 1403/05 LEX nr 214402). Reasumując Sąd stwierdził, że w tej sprawie zastosowanie ma norma intertemporalna nakazująca stosowanie prawa obowiązującego w chwili wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, mająca pierwszeństwo przed zasadą tempus regit actum (rozstrzygania według stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia). Skoro Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g) ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej z uwagi na fakt przyznawania zaliczki alimentacyjnej tylko osobom wychowywanym przez jednego z rodziców w połączeniu z niejasnym i wątpliwym konstytucyjnie sformułowaniem definicji "osoby samotnie wychowującej dziecko", z którego wyprowadził wiosek, że art. 2 pkt 5 lit. a w związku z art. 3.pkt 17 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim pomija prawo – osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji, to przepisy te nie mogą mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy ppsa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Uwzględnienie skargi powoduje, że wniosek o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej dla dzieci skarżącej będzie ponownie rozpatrzony. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ administracji uwzględni zmianę stanu prawnego, wynikającą z przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008r. w sprawie o sygn. akt P 18/06.