II SA/Ol 458/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze sprzeciwu F.W. na postanowienie Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 5 lipca 2013 r. Sygn. akt II SA/Ol 458/13 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi F.W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego postanawia przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. WSA/post.1 - sentencja postanowienia F.W. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie ze skargą na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] w przedmiocie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. W zarządzeniu z dnia 27 maja 2013 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł. Skarżący w dniu 3 czerwca 2013 r. - data nadania przesyłki poleconej - wystąpił z wnioskiem, na urzędowym formularzu, o zwolnienie od kosztów sądowych. . W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, przy czym jedynymi stałymi źródłami utrzymania jego i żony są renta i emerytura w wysokości odpowiednio 473 zł i 1070 zł. Z uwagi na bezrobocie i brak prawa do zasiłku na jego utrzymaniu pozostaje jeszcze syn. Wskazał, że posiada dom o powierzchni 160 m², nieruchomość rolną o powierzchni 0,47 ha i "nieczynny obiekt szklarniowy od 20.09.1990r." o powierzchni 600 m². Podał we wniosku, że świadczenia emerytalno-rentowe są w części zajęte. Wskazał, że rodzina ponosi wydatki na: podatek od nieruchomości 65 zł, opłatę za energię ok. 350 zł, opłatę za wodę 40 zł, opłatę za wywóz odpadów 46 zł, utrzymanie posesji, ogrodu oraz domu 200 zł, opał - ogrzewanie 300 zł, opłata RTV 60 zł oraz lekarstwa i leczenie 150 zł i wyżywienie. Z uwagi na konieczność uzupełnienia informacji na temat sytuacji finansowej skarżącego oraz rodziny wezwano stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w zakresie dotyczącym aktualnego toku spraw dotyczących odszkodowania za usunięte drzewa z działki nr [...] w Ś. oraz za udostępnienie przedmiotowej działki, jak również za szkody powstałe w wyniku jej zajęcia, ewentualnie wykazanie innych dochodów skarżącego i jego rodziny o charakterze okresowym, a także wyjaśnienie wydatków mieszczących się pod pojęciem wydatków na "utrzymanie posesji i ogrodu, domu". Skarżący w odpowiedzi na wezwanie Sądu poinformował, że sprawy dotyczące odszkodowań nie zostały jeszcze rozstrzygnięte i nie jest mu znany termin ich zakończenia. Członkowie rodziny nie osiągają żadnych innych dochodów poza wskazaną rentą i emeryturą. Wyjaśnił, że wysokość wydatków na "utrzymanie posesji i ogrodu, domu" wykazana została w najniższej minimalnej kwocie, przy czym niemożliwe jest wskazanie dokumentów potwierdzających te wydatki, bowiem są to wydatki na narzędzia, środki czystości, nawozy, drobne naprawy, utrzymanie w czystości. W kwestii wydatków na ogrzewanie skarżący podał, że w okresie od maja do połowy października nie ponosi wydatków na ogrzewanie budynku lecz w sezonie grzewczym wydatki na ogrzewanie sięgają ok. 4.000-5.000 zł i aby zgromadzić takie środki trzeba umiejętnie, racjonalnie i ekonomicznie gromadzić fundusze aby pozyskać opał i go przywieźć. Zakupuje go od osób prywatnych i nie otrzymuje żadnych dokumentów o wysokości zakupu. Postanowieniem z dnia 5 lipca 2013 r. (sygn. akt II SA/Ol 458/13) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podano, że wobec przedstawionej sytuacji materialnej skarżącego oraz jego rodziny nie można stwierdzić, aby w sprawie zachodziła przesłanka uzasadniająca przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu stwierdził, że skarżący na mocy art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zobowiązany jest do wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skoro zatem składane na urzędowym formularzu wniosku oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego skarżącego lub budzi ono wątpliwości to strona jest zobligowana na wezwanie przedłożyć dodatkowe oświadczenia lub dokumenty umożliwiające pełną ocenę jej sytuacji tj. stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Ponieważ w tej sprawie na ocenę sytuacji materialnej strony ma wpływ nie tylko wysokość dochodu, ale również wysokość i przeznaczenie ponoszonych przez nią wydatków w warunkach niniejszej sprawy nie sposób uznać, że w sytuacji skarżącego nie istnieje możliwość partycypowania w kosztach sądowych w jakimkolwiek zakresie. Na to postanowienie F.W. złożył sprzeciw. Nie zgodził się z rozstrzygnięciem Referendarza sądowego, gdyż wykazana przez niego niezwykle trudna sytuacja materialna powoduje, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów niniejszego postępowania oraz innych postepowań toczących się w obecnym czasie przed Sądem. To działania funkcjonariuszy publicznych, działających w ramach "zbiorowej zemsty" doprowadziły do pauperyzacji jego rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm./, zwanej dalej: ustawą ppsa. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpoznaniu. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 245 § 1 ustawy ppsa. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sadowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowieni adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 ). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w § 1 art. 246. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. W rozpatrywanej sprawie skarżący spełnił ustawowe przesłanki do udzielenia mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zarówno stan majątkowy skarżącego, jak i wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów przemawiają za przyjęciem poglądu, że nie jest on w stanie uiścić kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. W ocenie Sądu skarżący uprawdopodobnił, że posiadany dochód otrzymywany ze świadczeń emerytalno-rentowych, którego wysokość wynosi 1543 zł nie jest wystarczający do utrzymania jego oraz rodziny oraz poniesienia kosztów związanych z wniesiona skargą. Sytuacja rodziny jest trudna także z powodu braku pracy, której nie może znaleźć pełnoletni syn skarżącego, pozostając na utrzymaniu rodziców. Nadto jak wskazano w formularzu wniosku część świadczenia rentowego strony została zajęta przez Urząd Skarbowy, co wynika z materiałów załączonych do innych akt sprawy (tj. sygn. akt II SA/Ol 52/13). Z przedstawionego przez stronę oświadczenia nie sposób zakwestionować wydatków ponoszonych na opał czy na utrzymanie posesji, ogrodu i domu, bowiem są to koszty przeznaczone w codziennych utrzymaniu obiektów w stanie zabezpieczającym ich użyteczność oraz umożliwiającym wykorzystanie zgodnie z przeznaczeniem. Nie sposób uznać, że wydatki te nie są koniecznymi, jak również wydatki związane z potrzebą zapewnienia środków na zakup opału wykorzystywanego w sezonie grzewczym, który jednak jest gromadzony wcześniej. W tych okolicznościach Sąd uznał, że skarżący wraz z rodziną znajduje się w trudnych warunkach materialnych i nie posiada środków majątkowych, które umożliwiałyby mu poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z tego względu, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.