II SA/Ol 470/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Matuszak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora Protokolant Karolina Hrymowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2008 r. sprawy ze skargi S. M. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej I. Uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. Orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w "[...]" działając na podstawie art. 2 ust. 5, art. 10, art. 18 ust. 2, art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej jako: k.p.a.), decyzją z dnia "[...]", nr "[...]", odmówił przyznania M. M. świadczenia w formie zaliczki alimentacyjnej wnioskowanej na syna S. M. Uzasadniając orzeczenie wskazał, iż w dniu "[...]" wpłynął do organu wniosek o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej na S. M. złożony u Komornika Sądowego Rewiru II przy Sądzie Rejonowym w "[...]" w dniu "[...]". Z przedłożonych dokumentów wynika, że M. M. jest osobą pozostającą w związku małżeńskim, a w dniu "[...]" złożyła w Sądzie Okręgowym w "[...]" pozew o rozwód. Podniósł, iż zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej osoba uprawniona do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, wychowywana przez osobę pozostającą w związku małżeńskim, nabywa prawo do zaliczki, przez okres jednego roku, jeżeli osoba pozostająca w związku małżeńskim złożyła do sądu pozew o rozwód albo separację i spełnione są pozostałe warunki określone w ustawie. Jednakże powyższy przepis, mający charakter przejściowy, obowiązywał od dnia "[...]" do dnia "[...]", dlatego przyznanie wnioskowanego świadczenia nie jest możliwe. W odwołaniu od tej decyzji M. M. podniosła, iż czuje się oszukana, bowiem składając wniosek o zaliczkę została poinformowana przez pracownika MOPS-u, że zaliczka zostanie przyznana. Wyraziła swój żal wskazując, że pracownicy ośrodka mogli ją powiadomić, że nastąpi zmiana przepisów. Dodała, iż nie utrzymuje kontaktów z ojcem dziecka i nie otrzymuje od niego alimentów. Po rozpoznaniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]", nr "[...]", uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przyznało S. M. zaliczkę alimentacyjną w kwocie 170 zł miesięcznie na okres jednego roku. Jako podstawę prawną orzeczenia wskazało art. 7, art. 8 ust. 1, art. 10 i art. 29 ust. 1 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej oraz art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. W uzasadnieniu wskazało, iż organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni dotyczącej czasu obowiązywania art. 29. W ustawie o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej nie zamieszczono bowiem przepisów mających charakter przejściowy, a w jej art. 29 (lub innym) brak jest wskazania, że obowiązuje on jedynie przez okres jednego roku od dnia wejścia w życie ustawy. Podniosło, że przepis art. 29 ma charakter obligatoryjny, z czego wynika, że jeśli tylko osoba wychowująca osobę uprawnioną, pozostająca w związku małżeńskim złożyła do sądu pozew o rozwód lub separację, spełnia pozostałe wymagania ustawowe, to prawo do zaliczki alimentacyjnej nabywane jest z mocy samego prawa na okres jednego roku od dnia złożenia wniosku. Taka sytuacja zaistniała w sprawie, bowiem M. M. złożyła pozew o rozwód, a na rzecz jej syna zasądzone zostało świadczenie alimentacyjne. Odwołująca się złożyła u Komornika Sądowego wniosek o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej, a Komornik zaświadczył, że egzekucja jest bezskuteczna. Nadto z zaświadczenia wystawionego przez Urząd Skarbowy wynika, że miesięczny dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie M. M. jest znacznie niższy niż ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 583 zł. Powyższe okoliczności powodują, że odwołująca się spełnia ustawowe wymagania do ustalenia prawa do zaliczki alimentacyjnej, co uzasadnia przyznanie tego świadczenia. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie M. M. żądając jej uchylenia. Podniosła, iż orzeczenie organu jest błędne w odniesieniu do wysokości przyznanej zaliczki. Wskazała, że organ błędnie zinterpretował treść przepisu art. 8 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej bowiem użyty w tym przepisie zwrot "dochód rodziny" odnosi się do dochodu na osobę w rodzinie. Kolegium postąpiło więc błędnie nie dzieląc dochodu miesięcznego jej rodziny na ilość osób w rodzinie. Dodała, że zaliczka powinna być jej przyznana w kwocie 300 zł . W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie w całości podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 14 marca 2007r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zawiesił postępowanie do czasu rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny pytania prawnego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach dotyczącego zgodności z Konstytucją art. 8 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Postanowieniem z dnia 15 lipca 2008r. postępowanie w niniejszej sprawie zostało podjęte. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta co do zasady sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Określony w powołanych wyżej przepisach zakres sądowej kontroli powoduje, że Sąd bada, czy orzeczenie wydane zostało zgodnie z przepisami wskazanymi w podstawie prawnej decyzji oraz czy zostały one właściwie powołane i zinterpretowane. Na wstępie, co należy wyjaśnić, w niniejszej sprawie Sąd zawiesił postępowanie na zgodny wniosek stron do czasu rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny pytania prawnego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach dotyczącego konstytucyjności art. 8 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Niezależnie od powyższego Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008r. (opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 7 lipca 2008 roku, numer 119, pozycja 770) wydanym w sprawie o sygn. P 18/06 orzekł m. in., że art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. W świetle powyższego orzeczenia Trybunału, za niekonstytucyjną uznano jedną z podstaw prawnych zaskarżonej, jak też poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji – podstawę opartą na art. 29 ust. 1 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Zgodnie z art. 145a § 1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Należy również wskazać, iż zgodnie z obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą legalności oraz z uwagi na reguły prawa intertemporalnego, sąd administracyjny ocenia zaskarżone rozstrzygnięcie według stanu prawnego, obowiązującego w dacie jego wydania, jednak zaznaczyć trzeba, iż tę normę intertemporalną należy odnosić do sytuacji zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy, nie zaś w sytuacji orzeczenia o niekonstytucyjności przepisów przez Trybunał Konstytucyjny, w oparciu o które podjęta została decyzja administracyjna. Zwrócono na to uwagę zarówno w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego stwierdzając, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności danej normy prawnej stwarza dla organów stosujących prawo wskazówkę, przełamującą zwykłe zasady prawa intertemporalnego i zasady decydujące o wyborze prawa właściwego w momencie stosowania prawa (por.: Sąd Najwyższy w postanowieniu z 21 września 2005r. sygn. akt I KZP 16/05, Biuletyn Prawa Karnego nr 5/05). Oznacza to, że w wypadku orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności kontrolowanej normy, obowiązuje norma intertemporalna, mająca pierwszeństwo (z racji konstytucyjnej genezy) w stosunku do norm intertemporalnych dotyczących zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy. Tego rodzaju autonomia interpretacyjna przysługująca sądom znajduje zakotwiczenie w art. 8 Konstytucji i jest wyrazem bezpośredniego stosowania Konstytucji w drodze kierowania się wykładnią zgodną z Konstytucją. Stosownie do art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie o niekonstytucyjności musi prowadzić do dalszych działań, mających na celu przywrócenie stanu zgodności z Konstytucją. Można to osiągnąć w wyniku wznowienia postępowania po orzeczeniu niekonstytucyjności, co jest możliwe w warunkach wskazanych w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz na zasadach i w trybie określonym w przepisach właściwych dla danego postępowania. Trybunał Konstytucyjny niejednokrotnie stwierdzał (por. w wyroku z 13 marca 2007r. sygn. akt K 8/07), iż art. 190 ust. 4 Konstytucji wskazuje na wyraźną wolę ustrojodawcy, aby sprawa prawomocnie (ostatecznie) rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. W nowym stanie prawnym, ukształtowanym w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, rozpatrzenie sprawy jest nie tylko dopuszczalne, ale możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego. Dlatego też byłoby nielogiczne, gdyby dopuszczając (w celu przywrócenia stanu konstytucyjności) możliwość wznowienia postępowania w sprawach już rozstrzygniętych na tle norm uznanych za niekonstytucyjne, ustrojodawca aprobował zarazem możliwość dalszego naruszania Konstytucji na przyszłość, przez dalsze stosowanie w postępowaniu sądowym przepisu już uznanego za niekonstytucyjny. Z tych też względów, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego ukształtowało się jednolite stanowisko, co do tego, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może być stosowany przez sądy i inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2000r. sygn. akt III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 331 oraz wyrok NSA z 23 lutego 2006r. sygn. akt II OSK 1403/05 LEX nr 214402). Reasumując Sąd stwierdził, że w sprawie zastosowanie ma norma intertemporalna nakazująca stosowanie prawa obowiązującego w chwili wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, mająca pierwszeństwo przed zasadą tempus regit actum (rozstrzygania według stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia). Skoro zatem w niniejszej sprawie stwierdzono naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, to - stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) - zaskarżona decyzja podlega uchyleniu. Skoro zaś takie samo naruszenie prawa jest udziałem decyzji organu pierwszej instancji, to na mocy wskazanego przepisu oraz art. 135 p.p.s.a. uchyleniu podlega także ta decyzja. Z tych też przyczyn, na mocy powołanych wyżej przepisów, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Zgodnie z art. 152 p.p.s.a. Sąd orzekł, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonana do czasu uprawomocnienia się wyroku. Uwzględnienie skargi powoduje, że wniosek o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej dla dziecka skarżącej będzie ponownie rozpatrzony. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ administracji uwzględni zmianę stanu prawnego, wynikającą z przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008r. w sprawie o sygn. akt P 18/06. ----------------------- 5