II SA/Ol 475/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędzia WSA Marzenna Glabas Protokolant Urszula Wojciechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 września 2008 r. sprawy ze skargi D. W. i T. W. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia "[...]" Kierownik Gminnego Ośrodka odmówiła przyznania B.W. świadczenia w formie zaliczki alimentacyjnej na dzieci: D.W. i T.W. W uzasadnieniu podano, iż zgodnie z art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej osobą uprawnioną do zaliczki jest osoba uprawniona do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli jest ona wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Wskazano, iż stosownie do znowelizowanego przepisu art. 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. osobą samotnie wychowującą dziecko jest rozumieć panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona chyba, że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Wskazano, iż wnioskodawczyni jest osobą rozwiedzioną, która pozostaje w nieformalnym związku z A.O., z którym wspólnie wychowują troje dzieci. Przy czym ojcem D. i T. jest B.W., natomiast ojcem córki N., jest A.O. W związku z tym w ocenie organu nie można uznać wnioskodawczyni za osobę samotnie wychowującą dziecko. Od decyzji tej odwołała się B.W. Podniosła, iż w jej ocenie alimenty zasądzone przez sąd winny być płacone, gdyż to ojciec dzieci winien ponosić koszty ich utrzymania, a nie konkubent. Wyjaśniła, iż odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia pozbawiła jej dzieci środków materialnych niezbędnych na pokrycie kosztów zabezpieczenia ich podstawowych potrzeb. Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu podzielono stanowisko organu pierwszej instancji, iż odwołująca się nie spełnia ustawowej definicji osoby samotnie wychowującej dziecko, gdyż pozostaje w związku z konkubentem, z którym wychowuje wspólne dziecko. W ocenie organu fakt, iż konkubent nie jest ojcem dzieci, na które odwołująca się ubiega się o zaliczkę alimentacyjną, nie ma znaczenia. Ponadto wyjaśniono, iż wcześniejsza definicja osoby samotnie wychowującej dziecko nie pozbawiała zaliczki alimentacyjnej osoby, która pozostawała w konkubinacie pod warunkiem że dziecko na które ubiegała się o świadczenie nie wychowywała wspólnie z jego rodzicem. Jednak przepis ten został uznany za niekonstytucyjny i utracił moc z dniem 31 grudnia 2005r. Natomiast z dniem 1 stycznia 2006r. został dodany art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który odmiennie traktuje osoby pozostające w konkubinacie. Zdaniem organu odwoławczego z uwagi na fakt, iż odwołująca się wychowuje wspólnie z A.O. ich wspólną córkę, nie jest osoba uprawnioną do zaliczki alimentacyjnej na synów D. i T. Na tę decyzję skargę złożyła B.W., wnosząc o ponowne rozpatrzenie jej prośby o przyznanie zaliczki alimentacyjnej. Podała, iż podstawą przyznania zaliczki jest wyrok sądowy i ona ten warunek spełnia. Wskazała na fakt pozbawienia jej synów środków utrzymania. Ponadto zakwestionowała sposób ustalenia dochodu rodziny. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko przedstawione w skarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 14 marca 2007r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zawiesił postępowanie na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z uwagi na postępowanie zawisłe przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie dotyczącej zgodności z Konstytucją art. 2 pkt 5 lit. a) i art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) oraz art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.). Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008r. (Sygn. akt P 18/06) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. 2005r. Nr 86 poz. 732 i Nr 164 poz. 1366) w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2006r. Nr 139 poz. 992 i Nr 222, poz. 1630, z 2007r. Nr 64 poz. 427, Nr 105 poz. 720, Nr 109 poz. 747 i Nr 200 poz. 1446 oraz z 2008r. Nr 70 poz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g) ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989r. (Dz.U. 1991r. Nr 120 poz. 526 oraz z 2000r. Nr 2 poz. 11). Ponadto Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Trybunał orzekł, że art. 29 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Powyższy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw w dniu 7 lipca 2008r. Nr 119 pozycja 770. Postanowieniem z 16 lipca 2008r. postępowanie w niniejszej sprawie zostało podjęte. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: ustawą ppsa), sąd kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję w takim zakresie może ją wzruszyć m.in., gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy ppsa. Stosownie do treści art. 145a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę do żądania wznowienia postępowania. W aktualnym stanie prawnym, na skutek przytoczonego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008r., okoliczność iż osoba wychowująca osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, pozostaje w nieformalnym związku z innym mężczyzną i wychowuje z nim wspólne dziecko nie ma znaczenia dla posiadania uprawnienia do zaliczki alimentacyjnej przez dzieci nie będące dziećmi tego mężczyzny. Trybunał Konstytucyjny stwierdził bowiem niezgodność art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy o zaliczce w zw. z art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem do zaliczki alimentacyjnej z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji. Uzasadniając swoje stanowisko Trybunał zwrócił uwagę, że przyznawanie zaliczki alimentacyjnej w oparciu o niejasne i wątpliwe konstytucyjnie sformułowanie "osoby samotnie wychowującej dziecko" może powodować, że pomoc nie trafi do rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Konstytucja natomiast nakłada na ustawodawcę obowiązek pomagania rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej w formach, które ten uznaje za odpowiednie i w zakresie, w jakim jest to możliwe m.in. z powodów budżetowych. Dlatego, zdaniem Trybunału, jeżeli ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie świadczeń, które mają zastępować nieopłacone alimenty, to powinien to uczynić w oparciu o racjonalne kryteria oraz z poszanowaniem zasady równości. Trybunał podkreślił, że celem zaliczki alimentacyjnej jest tymczasowa pomoc osobom, których podstawowe potrzeby życiowe nie są zaspokajane na skutek niepłacenia alimentów przez dłużników alimentacyjnych. W związku z tym uzależnianie przyznania zaliczki od tego, czy dziecko jest wychowywane w rodzinie pełnej czy niepełnej nie powinno mieć znaczenia. Orzeczenie niekonstytucyjności wskazanych przepisów ma zasadnicze znaczenie przy ocenie legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wprawdzie sąd administracyjny ocenia zaskarżone rozstrzygnięcie według stanu prawnego obowiązującego w dacie jego wydania, jednak należy odnosić do sytuacji zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy, nie zaś w sytuacji orzeczenia o niekonstytucyjności przepisów przez Trybunał Konstytucyjny, w oparciu o które podjęta została zaskarżona decyzja administracyjna. Stosownie do art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie o niekonstytucyjności musi prowadzić do dalszych działań, mających na celu przywrócenie stanu zgodności z Konstytucją. Można to osiągnąć w wyniku wznowienia postępowania po orzeczeniu niekonstytucyjności, co jest możliwe w warunkach wskazanych w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz na zasadach i w trybie określonym w przepisach właściwych dla danego postępowania. Trybunał Konstytucyjny niejednokrotnie stwierdzał (por. w wyroku z 13 marca 2007r. sygn. akt K 8/07), iż art. 190 ust. 4 Konstytucji wskazuje na wyraźną wolę ustrojodawcy, aby sprawa prawomocnie (ostatecznie) rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. Dlatego też byłoby nielogiczne, gdyby dopuszczając (w celu przywrócenia stanu konstytucyjności) możliwość wznowienia postępowania w sprawach już rozstrzygniętych na tle norm uznanych za niekonstytucyjne, ustrojodawca aprobował zarazem możliwość dalszego naruszania Konstytucji na przyszłość, przez dalsze stosowanie w postępowaniu sądowym przepisu już uznanego za niekonstytucyjny. W związku z tym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego ukształtowało się jednolite stanowisko, co do tego, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może być stosowany przez sądy i inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2000r.sygn. akt III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001r. nr 10, poz. 331 oraz wyrok NSA z 23 lutego 2006r. sygn. akt II OSK 1403/05 LEX nr 214402). Skoro zatem Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, z uwagi na fakt przyznawania zaliczki alimentacyjnej tylko osobom wychowywanym przez jednego z rodziców w połączeniu z niejasnym i wątpliwym konstytucyjnie sformułowaniem definicji "osoby samotnie wychowującej dziecko", z którego wyprowadził wiosek, że art. 2 pkt 5 lit. a) w związku z art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji, to przepisy te w wyżej wskazanym zakresie nie mogą mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie. Wobec powyższego organ administracji winien ponownie rozpoznać sprawę, uwzględniając stan prawny będący następstwem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy ppsa uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.