II SA/Ol 49/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) sędzia WSA Katarzyna Matczak Protokolant sekretarz sądowy Marta Kudła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2018 r. sprawy ze skargi B. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz ich zwrot uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Decyzją z dnia 19 sierpnia 2016 r., Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w "[...]" (dalej jako: "organ pierwszej instancji"), przyznał "[...]" (dalej jako: "skarżąca"), świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną do ukończenia 18 roku życia – "[...]", w kwocie 500 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. Następnie, organ pierwszej instancji, decyzją z dnia 4 października 2017 r. uznał pobrane przez skarżącą w okresie od 1 maja 2017 r. do 30 września 2017 r., świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w łącznej kwocie 2.500,00 zł, za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał skarżącą do ich zwrotu w powyższej kwocie wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie wyliczonymi na dzień wydania decyzji w wysokości 30,40 zł - w terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji podał, że w dniu 3 października 2017 r. skarżąca przedłożyła zaświadczenie, że od marca 2017 r. podjęła zatrudnienie, a jej dochód netto za kwiecień 2017 r. wyniósł 1.459,48 zł. W kwietniu 2017 r. dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniósł więc 729,74 zł, czyli przekroczył ustawowe kryterium wynoszące 725 zł. Organ pierwszej instancji stwierdził, że stosownie do art. 9 ust. 4a i art. 18 ust. 5 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489, z późn. zm.), dalej jako: "ustawa", powyższe spowodowało utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w konsekwencji czego świadczenia te nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Organ pierwszej instancji zaznaczył, że w decyzji z dnia 19 sierpnia 2016 r., skarżąca została pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian polegających m.in. na uzyskaniu lub utracie dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W odwołaniu, złożonym od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła, że dochód w przeliczeniu na osobę w jej rodzinie został wyliczony nieprawidłowo. Podniosła, że punktem wyjścia do ustalenia miesięcznego dochodu rodziny jest ustalenie średniej dwunastomiesięcznej z roku bazowego z uwzględnieniem dochodu doliczonego. W decyzji nie dokonano takiego wyliczenia za 2017 r. Zdaniem skarżącej, fakt uzyskania za kwiecień 2017 r. zwiększonego dochodu nie oznacza, że przy uwzględnieniu średniomiesięcznego dochodu za 2017 r. dochód jej rodziny przekroczył ustawowe kryterium dochodowe. Wyjaśniła również, że ze względu na trudną sytuację materialną nie jest w stanie zwrócić pobranego świadczenia. Dodała, że pozbawienie jej prawa do świadczenia alimentacyjnego i zasiłku wychowawczego znacznie pogarsza warunki materialne jej rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w "[...]" (dalej jako: "Kolegium" lub "organ odwoławczy"), decyzją z dnia 24 listopada 2017 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium wyjaśniło w uzasadnieniu decyzji, że zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy nienależnie pobranymi świadczeniami są m.in. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł (art. 9 ust. 2 ustawy). Zgodnie z art. 2 pkt 8 ustawy okresem świadczeniowym jest okres, na jaki ustala się prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. od dnia 1 października do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego. W stanie faktycznym sprawy okres świadczeniowy trwał od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 pkt 4 i 5 ustawy, dochodem jest dochód, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych; dochód rodziny - oznacza dochód rodziny, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych. Z art. 2 pkt 18 lit. c ustawy wynika, że uzyskaniem dochodu jest m.in. uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W niniejszej sprawie uzyskanie dochodu nastąpiło w marcu 2017 r., a więc po roku poprzedzającym okres świadczeniowy (rok bazowy), którym był rok 2015. Zgodnie z art. 9 ust. 4a ustawy, w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, jego dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium stwierdziło, że skoro dochód został osiągnięty w marcu 2017 r., to na dochód rodziny składał się dochód osiągnięty w kwietniu 2017 r., zaś dochód uzyskany w 2015 r. był dochodem utraconym. Kolegium zauważyło, że z zaświadczenia o pracę wynika, że umowa została zawarta na okres od 13 marca 2017 r. do 31 grudnia 2017 r., wobec tego przyjęto, że dochód ten był uzyskiwany w okresie, na który ustalane było prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 18 ust. 5 ustawy, w przypadku gdy dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. W konsekwencji powyższego Kolegium uznało, że od maja 2017 r. skarżącej nie przysługują przedmiotowe świadczenia, gdyż dochód rodziny powiększony o dochód uzyskany w kwietniu 2017 r. wyniósł 1.459,48 zł miesięcznie, a w przeliczeniu na osobę w rodzinie - 729,74 zł, zatem przekroczył kryterium dochodowe wynoszące 725 zł. Wobec powyższego, Kolegium stwierdziło, że zasadnie ustalono świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązano skarżącą do ich zwrotu. Kolegium podkreśliło ponadto, że skarżąca była prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia o zmianie w jej sytuacji dochodowej tj. m.in. o podjęciu zatrudnienia w oświadczeniu znajdującym się na formularzu wniosku i w decyzji przyznającej świadczenia z dnia 19 sierpnia 2016 r. Stwierdziło, że nie można przyjąć, iż niezwłocznie poinformowała organ wypłacający o zaistniałej zmianie, skoro organ pierwszej instancji uzyskał informacje w tym zakresie dopiero w październiku 2017 r. W skardze, złożonej do tut. Sądu, skarżąca zarzuciła, że Kolegium nie rozważyło wszechstronnie zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie odniosło się do zarzutów podniesionych w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji. Stwierdziła, że w odwołaniu kwestionowała prawidłowość wyliczenia dochodu rodziny za kwiecień 2017 r., gdyż w decyzji organu pierwszej instancji nie podano, jakie składniki zostały ujęte przy wyliczeniu tego dochodu. W ocenie skarżącej, kwota dochodu rodziny w kwietniu 2017 r. została zawyżona. Zarzuciła, że Kolegium nie analizowało prawidłowości obliczenia dochodu przez organ pierwszej instancji, co skutkowało błędnym uznaniem, że pobrane przez nią świadczenia z funduszu alimentacyjnego były świadczeniami nienależnymi. Skarżąca wniosła o uchylnie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zaś, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa. Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem oceny w mniejszej sprawie jest decyzja organu pomocy społecznej, którą uznano pobrane przez skarżącą świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 maja 2017 r. do 30 września 2017 r., w łącznej kwocie 2.500 zł, za świadczenia nienależnie pobrane, w konsekwencji czego zobowiązano skarżącą do zwrotu tych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami za zwłokę w oznaczonym terminie. Ustalono bowiem, że skarżąca w kwietniu 2017 r. uzyskała dochód, który w przeliczeniu na osobę w rodzinie, skutkował przekroczeniem ustawowego kryterium dochodowego. Podstawę prawną tego rozstrzygnięcia stanowi m.in. art. 9 ust. 4a ustawy, zgodnie z którym w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy jego dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dla właściwej interpretacji art. 9 ust. 4a ustawy konieczne jest odniesienie jego treści do innych przepisów ustawy z nim powiązanych. Zgodnie z art. 2 pkt 4 ustawy - ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie – oznacza to dochód rodziny, o którym mowa w przepisach o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do art. 3 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych – dochód rodziny oznacza sumę dochodów członków rodziny. Natomiast według art. 2 pkt 5a ustawy, dochodem członka rodziny jest przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, z zastrzeżeniem art. 9 ust. 3-4a. Należy również zwrócić uwagę na unormowanie w art. 9 ust. 4 i ust. 4a sytuacji uzyskania dochodu przez członka rodziny z rozróżnieniem, gdy następuje to w roku poprzedzającym okres świadczeniowy oraz po roku poprzedzającym okres świadczeniowy. W przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, ustalając dochód członka rodziny, uzyskany w tym roku dzieli się przez liczbę miesięcy, w których dochód ten był osiągnięty, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w dniu ustalania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (ust. 4). Natomiast w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, jego dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, powiększonego o kwotę uzyskanego dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w dniu ustalania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (ust. 4a). Tym samym, zestawienie treści art. 9 ust. 4a z ustawowymi definicjami pojęć "dochód rodziny" i "dochód członka rodziny" prowadzi do wniosku, że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku poprzedzającym okres świadczeniowy, przeciętny miesięczny dochód osiągnięty przez niego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy należy powiększyć o kwotę uzyskanego dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty. Ustalając natomiast wysokość dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie, trzeba ustalić dochód każdego z członków rodziny, następnie dochody te zsumować i podzielić przez liczbę osób w rodzinie. Podkreślić należy, że z przepisów ustawy w aktualnym brzmieniu wynika, że kryterium dochodowe ujęte w skali miesiąca musi być spełnione w trakcie całego okresu świadczeniowego, tak by dochód rodziny uzyskiwany w każdym miesiącu tego okresu mieścił się w granicach określonych ustawowo, a więc by nie przekraczał kwoty 725 zł na osobę w rodzinie. Potwierdzeniem tego jest unormowanie zawarte w art. 19 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Z kolei art. 18 ust. 5 ustawy stanowi, że w przypadku gdy dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczenia nie przysługują od miesiąca po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został uzyskany (zob. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 3/16, dostępny [w:] Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Z powyższego wynika, że warunkiem koniecznym, aby w omawianym przypadku do dochodu rodziny doliczyć dochód członka rodziny uzyskany po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, jest aby dochód ten był uzyskiwany także w okresie, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia. Oznacza to, że taki dochód musi być uzyskiwany w dacie ustalania prawa do świadczenia. Z przedłożonych Sądowi akt sprawy, jak również z wniesionej skargi nie wynika, że taki dochód jest uzyskiwany. W niniejszej sprawie organy orzekające w sprawie przyjęły, na podstawie wyłącznie zaświadczenia z dnia 2 października 2017 r., w którym podano m.in., że umowa została zawarta na czas określony od 13 marca 2017 r. do 31 grudnia 2017 r., a wynagrodzenie za kwiecień 2017 r. wyniosło 1.459,48 zł netto, że dochód w wysokości przekraczającej (po przeliczeniu na osobę w rodzinie) kryterium dochodowe, był uzyskiwany przez skarżącą w dacie ustalania prawa do świadczenia, bez jakichkolwiek innych ustaleń w tym zakresie, z których bezspornie wynikałaby taka okoliczność. Zaniechanie podjęcia przez organ administracji wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy narusza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257), w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W stanie faktycznym niniejszej sprawy konieczne jest ustalenie, czy dochód w przyjętej wysokości był uzyskiwany przez skarżącą także w okresie, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia. Wymaga to przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego i ponownego przeliczenia dochodu rodziny skarżącej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ winien wziąć pod uwagę powyższe rozważania i zalecenia Sądu. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji.