II SA/Ol 53/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. M. od postanowienia Starszego referendarza sądowego z dnia 6 marca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 53/18, w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", Nr "[...]", w przedmiocie umorzenia opłaty z tytułu zwrotu udzielonej bonifikaty za przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. WSA/post.1 - sentencja postanowienia W odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 1.500 zł na opisaną w sentencji decyzję Kolegium, J. M. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata. Starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 6 marca 2018 r. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Wskazał, że J. M. wystąpiła o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, motywując to tym, iż jej dochód stanowi renta w wysokości 1.443,96 zł. Z oświadczenia skarżącej wynika nadto, iż sama prowadzi gospodarstwo domowe i nie posiada jakiegokolwiek majątku. Jest wdową - osobą schorowaną, której jedynym źródłem utrzymania jest niska emerytura. Wskazała, że po dokonaniu opłat, na życie pozostaje jej 320 zł. Bywa, że nie stać jej na wykupienie wszystkich leków, dlatego stan jej zdrowia ciągle się pogarsza. Od lat ma również ciągłe wydatki związane z toczącą się sprawą, dlatego zmuszona jest pożyczać niewielkie kwoty, które po otrzymaniu emerytury zwraca i po dwóch tygodniach znowu pożycza. Skarżąca wykazała wydatki w postaci: czynsz, energia, telefon, Internet, leki, środki czystości, bilety komunikacji, odzież i obuwie, ubezpieczenie mieszkania w łącznej kwocie 1.107 zł oraz żywność w kwocie ok. 300-320 zł. Z włączonego przez referendarza do akt niniejszej sprawy ze sprawy o sygn. akt II SA/Ol 931/16 wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy oraz dodatkowych oświadczeń złożonych przez nią w toku uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w przedmiocie prawa pomocy wynikało, że wykazywana w rubryce nr 7.2.3. kwota to nie wierzytelność, lecz opłata z tytułu zwrotu udzielonej bonifikaty, którą skarżąca została obciążona. Skarżąca wskazała, że kwotę ze sprzedaży domu, którego dotyczy przyznana bonifikata, przekazała w części (40.000 dolarów) synowi na jego operację i rehabilitację – kosztem własnego leczenia, a pozostałą część przeznaczyła na kupno mieszkania (146.000 zł). Mieszkanie to - z uwagi na pogarszający się stan jej zdrowia - "zbyła" następnie na rzecz syna. Obecnie w nim mieszka. Skarżąca oświadczyła, że na jego pomoc nie może liczyć - syn po operacji musiał wybrać lżejszą, mniej płatną pracę, posiada rodzinę, jego żona nie pracuje, zajmuje się dzieckiem, mają kredyt do spłacenia. W tej sytuacji żądanie od niego wsparcia finansowego doprowadziłoby do znacznego uszczerbku w jego budżecie domowym. Referendarz podniósł, że pomimo wezwania z dnia 14 lutego 2018 r., niewyjaśnione pozostają kwestie związane z możliwością udzielenia skarżącej pomocy finansowej przez jej syna oraz ustalenia jego aktualnej sytuacji rodzinnej i materialnej. Skarżąca poprzestała na ogólnych stwierdzeniach ("syn nie jest majętną osobą", "nie posiada żadnego majątku, z którego mógłby skorzystać", "żyje skromnie jak na tamtejsze warunki", "całe wynagrodzenie (...) przeznacza na bieżące potrzeby"), które nie pozwalały na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej syna i jego rodziny. Referendarz uznał, że skarżąca nie wskazała jak wygląda sytuacja majątkowa rodziny (syna), nie wskazała również chociaż w przybliżeniu jak kształtuje się jego sytuacja finansowa. Zdaniem referendarza twierdzeniom skarżącej o braku wzajemnej pomocy finansowej pomiędzy matką a synem przeczy fakt udzielenia synowi przez skarżącą pomocy finansowej w znacznych rozmiarach. W takiej sytuacji nie jest wykluczone, że skarżąca otrzymałaby od niego wsparcie, gdyby zwróciła się o pomoc, szczególnie, że syn przyjął nie tylko darowiznę pieniężną, ale i darowane mieszkanie, za które opłaty ponosi stale skarżąca, co nie pozostaje bez wpływu na jej własną sytuację materialną. W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza, w którym zakwestionowała stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu. Oświadczyła, że nadinterpretacją referendarza jest uznanie obowiązku wzajemnego wspierania się dzieci i rodziców także jako obowiązku pokrywania kosztów postępowania sądowego członków rodziny. Nie zgodziła się z oceną, że nie zastosowała się do wezwania i poprzestała jedynie na ogólnych i dwuznacznych stwierdzeniach. Podniosła, iż referendarz nie może wyprowadzać z jej oświadczeń wniosków sprzecznych logicznie i obarczać ją brakiem wiedzy na temat sytuacji finansowej syna. Wskazała, iż syn od 10 lat mieszka w USA, kontaktują się jedynie telefonicznie rozmawiając o relacjach rodzinnych, a nie o sytuacji materialnej. Dodała, że trudno w tych okolicznościach oczekiwać, aby była w stanie w terminie zakreślonym wezwaniem, przedłożyć dokumenty dotyczące sytuacji materialnej jej syna. Ponadto zarzuciła, że została wezwana do złożenia oświadczeń, a nie dokumentów. Ponownie wskazała, iż nie wspierają się finansowo, natomiast darowizna na rzecz syna związana była z jego stanem zdrowia i była sytuacją jednorazową i ostateczną. Podniosła, iż ustalenia referendarza w zakresie dobrej sytuacji materialnej jej syna nie wynikają z żadnej okoliczności sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Wskazać należy, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (por. H. Knysiak-Molczyk: Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Mając powyższe na uwadze, odnosząc się do wniosku złożonego przez skarżącego, należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym, o co wniosła w niniejszej sprawie skarżąca, następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa. Z zawartego w art. 246 §1 pkt 1 p.p.s.a. określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Ma ona istotne znaczenie w sprawie, albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową, której przykładowy katalog zawiera § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257). Dlatego też od stron ubiegających się o przyznanie prawa pomocy oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze. Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy w tym miejscu dodatkowo wskazać, że stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedostarczenie żądanych danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne i niewystarczające do wydania pozytywnego dla niego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829). Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 393/14, LEX nr 1495223). Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, iż sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie albowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Jednocześnie Sąd podziela stanowisko zaprezentowane przez referendarza sądowego w zaskarżonym postanowieniu, iż skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Przede wszystkim skarżąca nie wyjaśniła tak istotnych kwestii jak możliwość wsparcia finansowego ze strony jej syna oraz umożliwienie Sądowi oceny jego sytuacji finansowej i materialnej. Nie można zgodzić się ze skarżącą, iż okoliczności te nie mają wpływu na rozpoznanie wniosku i ocenę jej sytuacji materialnej. Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego, iż wyjaśnienia wnioskodawczyni w tym zakresie były niewyczerpujące i ogólnikowe. Na ich podstawie nie można bowiem ustalić w sposób jednoznaczny jaka rzeczywiście jest sytuacja materialna syna skarżącej. Stwierdzenia "syn nie jest majętną osobą", "nie posiada żadnego majątku, z którego mógłby skorzystać", "żyje skromnie jak na tamtejsze warunki", "całe wynagrodzenie (...) przeznacza na bieżące potrzeby", nie wyjaśniają w żaden sposób sytuacji finansowej syna skarżącej, mają bowiem, jak zauważył referendarz, charakter ocenny i subiektywny. Sąd pragnie podkreślić, że przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, Lex nr 8963 i z dnia 5 maja 1967r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, opubl. w ONSA i WSA z 2005 r., nr 1, poz. 8). Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie na co wskazuje wyraźnie art. 87 k.r.o. Także art. 128 k.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Dlatego też, w okolicznościach niniejszej sprawy zasadne jest stwierdzenie, iż pomocy w zakresie uiszczenia kosztów sądowych czy ich części, wnioskodawczyni mogłaby również oczekiwać ze strony swojego syna. Powyższe uzasadnia bowiem fakt darowania synowi znacznego majątku w postaci mieszkania oraz środków pieniężnych w wysokości 40.000 dolarów. Okoliczności przedstawione przez skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również wynikające z dodatkowych oświadczeń wnioskodawczyni oraz treści sprzeciwu nie pozwalają uznać, że skarżąca spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia dla niej zastępstwa prawnego. W ocenie Sądu, skarżąca nie wykazała, iż spełnia przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej żądania. Ocena sytuacji finansowej skarżącej, wobec nieprzedstawienia wymaganych w toku postępowania wyjaśnień, musiałaby bowiem nastąpić tylko na podstawie oświadczenia skarżącej o braku środków na pokrycie kosztów niniejszego postępowania. Tymczasem to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy. Nie negując stanowiska skarżącej wyrażonego w sprzeciwie, trudno jednak uznać, by skarżąca uprawdopodobniła w sposób niebudzący wątpliwości w jakiej sytuacji finansowej się znajduje. Z powyższych względów uznać należy, iż skarżącej zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżąca nie spełniła bowiem przesłanek przyznania prawa pomocy wynikających z przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Nie można pominąć także faktu, iż wyłożenie przez skarżącą kosztów sądowych jest tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia jej skargi, zgodnie z art. 200 p.p.s.a. będzie jej przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 259 i art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.