II SA/Ol 531/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 września 2023 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu kwoty obejmującej należność z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej oddala skargę. D.G. (dalej jako "strona", "skarżący"), wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie (dalej jako: "organ odwoławczy, "Kolegium") z dnia 24 kwietnia 2023 r. w przedmiocie zobowiązania do zwrotu kwoty obejmującej należność z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej. Z akt sprawy wynika, że decyzją z dnia 3 listopada 2022 r., wydaną z upoważnienia Burmistrza D. przez z-cę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. (dalej jako "organ pierwszej instancji"), zobowiązano m.in. stronę do zwrotu kwoty 12 399,84 zł za okres od dnia 29 marca 2021 r. do dnia 30 września 2022 r. za pobyt dziadka, Z.G., w Domu Pomocy Społecznej w G. (dalej jako "DPS") wraz z odsetkami. W ocenie organu pierwszej instancji, nie występują uzasadnione okoliczności do zwolnienia z odpłatności, jak długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych, które uzasadniałyby zwolnienie z ponoszenia odpłatności za pobyt dziadka w DPS. Skarżący nie wykazał rażącego naruszenia przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków względem osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty. Strona nie przedstawiła okoliczności, które mogłyby wpłynąć na odstąpienie od ponoszenia odpłatności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie, zaskarżoną decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Uzasadniając swoje stanowisko, organ odwoławczy przytoczył treść art. 61 ust. 3 i art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm.), dalej jako: "u.p.s." Zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s. - w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio. W myśl zaś art. 104 ust. 3 u.p.s. -wysokość należności, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Organ odwoławczy podniósł, że z akt sprawy wynika, że decyzją Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w D., ustalono stronie odpłatność za pobyt dziadka w Domu Pomocy Społecznej w G. Strona nie uiściła żadnej kwoty z tego tytułu. Kolegium wskazało, że na gruncie u.p.s. przewidziano dwie odrębne instytucje stanowiące ulgę dla osób zobowiązanych do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Pierwsza to zwolnienie z opłaty w trybie art. 64 i 64a u.p.s., a druga to odstąpienie od żądania przez organ zwrotu wydatków poniesionych zastępczo przez gminę, uregulowana w art. 104 ust. 4 u.p.s. Są to odrębne instytucje, a organy prowadzą odrębne postępowania. Nie ulega wątpliwości, zdaniem organu odwoławczego, że przedmiotowe postępowanie toczyło się w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s., tj. zwrotu należności poniesionych zastępczo przez gminę w związku z pobytem w DPS. Organ oceniał więc, czy zostały spełnione przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. ewentualnego orzeczenia co do odstąpienia od żądania zwrotu należności. W postępowaniu z wniosku strony na podstawie art. 64 u.p.s. wydane zostały decyzje: o odmowie zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt dziadka i utrzymaniu w mocy tej decyzji przez Kolegium. W ocenie Kolegium, w przedmiotowej sprawie nie występuje szczególny przypadek uzasadniający odstąpienie od żądania zwrotu należności za pobyt dziadka w DPS. Wnioskodawca jest zdrowy. Sytuacja rodzinna, zdrowotna oraz osobista strony nie jest w żadnym stopniu szczególna. Opłaty, które wskazuje strona są związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, czyli działalnością, którą prowadzi on od lat, wcześniej wspólnie z ojcem i które nie są niczym nowym, ani szczególnym dla rolników. Inflacja i rosnące ceny różnych artykułów i usług nie są szczególną okolicznością, gdyż dotyczą wszystkich, w tym innych rolników. Organ odwoławczy wskazał, że strona nie uiściła ani razu jakiejkolwiek cząstkowej opłaty za pobyt dziadka w DPS i z tego wynika obecna kwota, jaką winna ona zwrócić, a opłaty były zastępczo wnoszone przez Gminę. W powołanej na wstępie skardze do tut. Sądu, strona nie zgodziła się z decyzją Kolegium. Podniosła, że jest na gospodarstwie, które pozostało po ojcu i nigdy nie należało do dziadka. Dziadek nie przykładał się do tego, aby ono funkcjonowało. Ojciec zmarł i skarżący został sam z mamą i jest mu bardzo ciężko, są do spłaty kredyty oraz bardzo dużo wydatków związanych z gospodarstwem rolnym oraz domowym. Płacenie za dziadka takich kwot jest wielkim obciążeniem, ponieważ nie może rozwijać swojej działalności. Od 2000 roku tata z dziadkiem nie utrzymywali kontaktu. Dziadek przyniósł wiele zmartwień, stresów, nerwów, upokorzenia. Strona nie znała dziadka, miała 6 lat, gdy widziała go po raz ostatni, nigdy nie pomagał, nie próbował nawiązać relacji, nie sprawował opieki, nie czuje się z nim w żaden sposób związany, a musi płacić pieniądze. Skarżący wniósł o zwolnienie z obowiązku płacenia na dziadka alimentów oraz należności, która powstała. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 z późn. zm.) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634), dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Oceniając, w świetle powołanych wyżej kryteriów, zaskarżoną decyzję, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, a skarżący nie sprzeciwił się temu w przepisanym terminie. Materialnoprawną podstawę wydania decyzji organu pierwszej instancji stanowiły przepisy art. 104 ust. 4 u.p.s. Zgodnie z tym przepisem - w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Organy przyjęły, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły przypadki szczególnie uzasadnione, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Sąd podziela powyższe stanowisko. Decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Z przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika bowiem, że organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że organowi administracji przysługuje swoboda decyzyjna co do wyboru treści rozstrzygnięcia, ale nie dowolność. Nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji. Kontrola sądowa decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny, czy postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, czy zgodnie z nimi ustalono stan faktyczny sprawy, a rozstrzygnięcie wynika z tych ustaleń i nie ma znamion rozstrzygnięcia dowolnego. Sąd nie ocenia słuszności wybranego przez organ rozstrzygnięcia, a prawidłowość samego procesu wydawania decyzji (por. wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 139/23, dostępny w CBOSA). Pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnosić do przypadków zupełnie wyjątkowych, gdy sytuacja życiowa osoby ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 1386/22, dostępny w CBOSA). Jednocześnie podkreślić należy, że trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej, nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa we wskazanym przepisie. Jeżeli decyzja jest przekonująco uargumentowana, a postępowanie wyjaśniające zostało prawidłowo przeprowadzone, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (por. wyrok NSA z dnia 18 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 503/22; wyrok WSA w Lublinie z dnia 16 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 205/23, dostępne w CBOSA). Wprawdzie pojęcie "szczególnego przypadku" nie zostało sprecyzowane, jednakże wymienione w tym przepisie przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny, jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego. Niewątpliwie takim zdarzeniem będzie między innymi długotrwała choroba, niepełnosprawność, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych. Przy czym, udzielenie ulgi osobie zobowiązanej do ponoszenia określonych opłat nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba zobowiązana jest w stanie uiścić wymagane należności. W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie nie wystąpił "szczególny przypadek", o którym mowa w powołanym wyżej przepisie. Jak wynika z zaskarżonej decyzji, skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką. Dochód rodziny wynikający z prowadzenia gospodarstwa rolnego został ustalony na podstawie ilości hektarów przeliczeniowych i wynosi 5 306 zł, z czego na osobę przypada 2 653 zł. Dochód ten przekracza 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, które – jak wskazał organ pierwszej instancji - wynosi 1 800 zł. Na potwierdzenie swoich wydatków strona przedłożyła faktury na kwotę 7 042 zł. oraz podała następujące koszty: podatek 180,66 zł, śmieci 66,00 zł, cyfrowy Polsat 80,00 zł, telefon 84,99 zł, gaz 80,00 zł, woda 300,00 zł, KRUS 345,00 zł, łącznie – 1136,65 zł. Należy jednak podkreślić, że zastosowanie ust. 4 art. 104 u.p.s. może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady - sprawie. Pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnieść do całokształtu aktualnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Okoliczności niniejszej sprawy wynikające ze zgromadzonego w toku postępowania materiału aktowego nie pozwalają na uznanie, że sytuacja skarżącego, zarówno rodzinna, zdrowotna, jak i osobista, stanowi "szczególny przypadek", określony w art. 104 ust. 4 u.p.s. Uzasadnienia do odstąpienia od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z pomocy społecznej nie może bowiem stanowić jedynie fakt, że wykonanie nałożonego obowiązku będzie znacznym ciężarem dla skarżącego. Zauważyć należy, że skarżący posiada stałe źródło dochodu, którym jest prowadzenie gospodarstwa rolnego, zaś wymienione miesięczne wydatki związane są z prowadzoną działalnością rolniczą. Nie można też traktować jako przesłankę z art. 104 ust. 4 u.p.s. trudnych relacji łączących skarżącego z jego dziadkiem. Organ administracyjny nie jest bowiem uprawniony do oceny więzów rodzinnych. Biorąc powyższe pod uwagę, nie ma podstaw do przyjęcia, że u skarżącego wystąpił szczególny przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., uzasadniający odstąpienie od obowiązku zwrotu świadczenia. Nie można też pominąć faktu, że odpłatność za pobyt dziadka ustalono decyzją z dnia 2 sierpnia 2021 r. (z późn. zm.), a zatem skarżący powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu należności przynajmniej od daty wydania tej decyzji. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.