II SA/Ol 538/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie Sędzia NSA Janina Kosowska Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Protokolant specjalista Karolina Hrymowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłacenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1/ uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2/ przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na rzecz adw. K. K. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że decyzją z dnia "[...]", działający z upoważnienia Wójta Gminy, Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej zwany dalej organem I instancji, zobowiązał M. B. do zwrotu należności z tytułu wypłaconych na rzecz M. B. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w łącznej kwocie 4200 zł wraz z ustawowymi odsetkami. W dniu 5 stycznia 2016 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynął wniosek M. B., w imieniu którego na podstawie załączonego pełnomocnictwa występował jego brat – L. B., o rozłożenie na raty spłaty należności określonej w decyzji organu pierwszej instancji z dnia "[...]" oraz umorzenie odsetek od należności głównej określonej w tej decyzji. Uzasadniając złożony wniosek wskazano na trudną sytuację życiową strony. Decyzją z dnia "[...]" organ pierwszej instancji odmówił umorzenia, rozłożenia na raty oraz odstąpienia od dochodzenia odsetek ustawowych od obciążającego stronę zadłużenia z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które określone zostały przez ten organ w decyzji z dnia "[...]". Wskutek złożenia odwołania od tej decyzji, decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu Kolegium wskazało na konieczność ustalenia zakresu żądania wnioskodawcy, tj. czy wniesiono o odroczenie terminu płatności, rozłożenie zadłużenia na raty czy też o jego umorzenie. Kolegium wyjaśniło również, że organ nie dokonał analizy sytuacji życiowej strony oraz jej wpływu na możliwość spłaty zadłużenia. W toku ponownego rozpatrywania sprawy, organ zwrócił się do wnioskodawcy o dokładne wskazanie, czy wnosi on o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności czy też rozłożenie spłaty zadłużenia na raty. W dniu 29 czerwca 2016 r. do organu wpłynęło pismo wnioskodawcy, w którym wyjaśnił, że wnosi o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami w całości. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy i uzupełnieniu materiału dowodowego, decyzją z dnia 15 lipca 2016 r., organ I instancji odmówił umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej M. B. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. na łączną kwotę 4 200 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Od tej decyzji M. B., działając poprzez swojego pełnomocnika, wniósł ponownie odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które decyzją uchyliło zaskarżona decyzję w całości i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu Kolegium zarzuciło, że organ I instancji nie rozważył dostatecznie stanu faktycznego sprawy i nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jakie okoliczności przemawiałyby za zastosowaniem ulgi w formie umorzenia. Następnie decyzją z dnia "[...]" organ I instancji orzekł o odmowie umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej M. B. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. (decyzja z dnia "[...]") na łączną kwotę 4 200 zł wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ przedstawił stan faktyczny i prawny sprawy. Organ I instancji stwierdził, że przejściowa niezdolność do regulowania należności nie może być przesłanką ich umorzenia. Wnioskodawca jest współwłaścicielem gruntów rolnych, które mógłby sprzedać, a środki uzyskane ze sprzedaży – przeznaczyć na spłatę zadłużenia. W ocenie organu zobowiązania jakie strona posiada, mogą wprawdzie nie pozwolić na samodzielne zaspokojenie niezbędnych potrzeb oraz życie w warunkach odpowiadających godności człowieka, nie można wykluczyć również, że wystąpi konieczność sięgania przez stronę do środków pomocy państwa (co ma już miejsce od lutego 2016 r. poprzez pokrywanie kosztów noclegu i wyżywienia w ośrodku MONAR), jednak nie oznacza to automatycznie obowiązku umorzenia przedmiotowych należności. Organ wyjaśnił, że w chwili obecnej strona nie posiada wprawdzie żadnej pracy i nie jest w stanie spłacać zadłużenia, jednak sytuacja ta może ulec zmianie i będzie mógł podjąć pracę zarobkową. Zdaniem organu, wnioskodawca jest osobą z perspektywą do podjęcia pracy, na co wskazuje jego wiek (47 lat) i kwalifikacje zawodowe (kucharz). Organ podał, że w oświadczeniu strona wskazuje, że poszukuje samodzielnie zatrudnienia, jednak nie korzysta z możliwości jakie daje Urząd Pracy, gdyż nie stawiła się w nim we wskazanym terminie. Organ podał również, że z uwagi na to, że wnioskujący jest osobą legitymującą się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności może być osobą pożądaną na rynku pracy, z racji ulg, z jakich może skorzystać potencjalny pracodawca zatrudniający osobę niepełnosprawną. Te przesłanki, zdaniem organu, stwarzają pozytywną prognozę podjęcia pracy, która umożliwiłaby spłatę zadłużenia. Organ wskazał, że możliwość umorzenia lub rozłożenia na raty powstałych zaległości mogłaby zaistnieć gdyby wnioskujący podjął zatrudnienie i próbował systematycznie regulować dług względem organu, a także, że wnioskujący przez wiele lat pracował w Anglii, jednak nigdy nie łożył na własne dzieci. W ocenie organu, sytuacja dochodowa strony, jakkolwiek trudna, nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Od decyzji powyższej odwołanie wniósł M. B. działając poprzez pełnomocnika, swojego brata L. B.. W uzasadnieniu odwołania podtrzymał on wniosek o umorzenie spłaty należności powstałej z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do której zwrotu jest obowiązany. Powołał się na swoją trudną sytuację życiową i finansową. W uzupełnieniu odwołania strona wskazała, że organ I instancji nie zawiadomił Kolegium o braku możliwości leczenia się przez odwołującego w przychodni przyszpitalnej w C., a to dlatego, że został on pozbawiony możliwości ubezpieczenia z uwagi na to, iż nie posiada żadnych środków finansowych na dojazd z C. do Urzędu Pracy w B. Wyjaśniono, że obecnie odwołujący został zarejestrowany w Urzędzie Pracy w C., z uwagi na to, że jest bezdomny. Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy podzielił stanowisko i argumentację organu I instancji. Stwierdził przy tym, że organ I instancji prowadząc postępowanie w niniejszej sprawie dokonał wszechstronnej analizy sytuacji życiowej i dochodowej wnioskującego, w tym pod kątem jego aktualnego stanu zdrowia i możliwości zarobkowych, ustalił i realnie ocenił, że sytuacja wnioskodawcy jest przejściowa i że powinien on dołożyć wszelkich starań w celu podjęcia zatrudnienia i w konsekwencji spłacać powstałe zadłużenie. Jednocześnie organ zauważył w uzasadnieniu decyzji, że w sytuacji podjęcia przez stronę zatrudnienia oraz uzyskiwania regularnych dochodów, strona będzie mogła wystąpić o rozłożenie spłaty należności na raty, tak aby było to dla niej realnie możliwe. W ocenie organu odwoławczego, przedstawione okoliczności wskazują, że obecnie, przy dołożeniu należytej staranności, odwołujący ma możliwość podjęcia prac dorywczych czy stałej pracy zarobkowej pozwalającej na spłatę zaległości alimentacyjnych wobec gminy. Na przeszkodzie nie stoi orzeczony stopień niepełnosprawności, ponieważ ma on charakter lekki. Ponadto w poszukiwaniu pracy odwołującemu się mogą być może pomóc również bracia, którzy, jak to wynika z akt sprawy, "pomagają mu w sporządzaniu pism urzędowych". Mogą oni również pomóc mu w sprawie dotyczącej ewentualnej sprzedaży nieruchomości, których odwołujący jest współwłaścicielem, a z których dochód pozwoliłby mu na spłatę (choć częściową) powstałego zadłużenia. Nie jest jednak możliwe w ocenie organu, mając na uwadze z jednej strony sytuację odwołującego się a z drugiej słuszny interes społeczny, ażeby przerzucić obowiązek utrzymania dzieci odwołującego na państwo, w tym na pozostałych obywateli. Następnie pismem z dnia 5 lipca 2017 r. M. B. wniósł skargę na ww. decyzję Kolegium, wyrażając swoje niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej zwaną ppsa (Dz. U. z 2017r. poz. 1369, z późn. zm.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", którym to rozstrzygnięciem organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia "[...]" o odmowie umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej M. B. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. na łączną kwotę 4 200 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Organy ustaliły, że M. B. od dnia 13 października 2015 r. przebywa w Ośrodku Pomocy. Skarżący jest osobą rozwiedzioną, przez ostatnie 10 lat przebywał w Anglii, skąd wrócił w ubiegłym roku, a za granicą funkcjonował jako osoba bezdomna. Ponadto skarżący ma wykształcenie zawodowe (kucharz), jest bierny zawodowo, nie posiada stałego źródła utrzymania, ani nie wykonuje prac dorywczych. Otrzymuje on pomoc ze strony schroniska w formie noclegu, a koszt utrzymania, tj. noclegu i wyżywienia ponosi Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej. Skarżący utrzymuje kontakty z braćmi, którzy pomagają mu w załatwianiu spraw urzędowych, ale nie pomagają finansowo. Do wywiadu zgłosił on problemy neurologiczne związane z epilepsją, nie okazując jednak przy tym dokumentacji. Jest uzależniony od alkoholu, a zgodnie z pismem Stowarzyszenia A uczestniczy w programie korekcyjno-edukacyjnym, realizowanym przy udziale specjalisty terapii uzależnień. Na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności na okres do 17 lutego 2019 r., a zgodnie z informacją Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 1 grudnia 2016 r. posiada obniżoną zdolność do wykonywania pracy. Ponadto w oświadczeniu z 10 listopada 2016 r. wnioskujący podał, że systematycznie kontynuuje leczenie u lekarza neurologa i przyjmuje leki na stałe z powodu padaczki, zaś raz w tygodniu na terenie MONARU uczestniczy w spotkaniach grupy AA z terapeutą. Ponadto z pisma pełnomocnika odwołującego się wynika, że obecnie odwołujący zarejestrowany jest w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Skarżący jest także współwłaścicielem nieruchomości rolnych o powierzchni: 1,98 ha (współwłaścicielką jest była żona skarżącego) oraz 1,11 ha (w udziale 1/6) i 0,5 ha (w udziale 1/6). W ocenie organów ustalone okoliczności wskazują, że brak jest obecnie podstaw do umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Podstawę materialnoprawną podjętych w sprawie decyzji stanowi art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Spór koncentruje się wokół uznania czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy organy zasadnie odmówiły stronie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej. Tym samym przedmiotem kontroli Sądu w rozpatrywanej sprawie jest wyłącznie ocena prawidłowości prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przywołana norma prawna nie pozostawia wątpliwości, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 wymienionej wyżej ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest jednak, że działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Wręcz przeciwnie, działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Innymi słowy przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia powyższych należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Wspomniane tzw. uznanie administracyjne oznacza, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym oczywistym jest, że rozstrzygnięcie to winno zapaść po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco uzasadniona. Co istotne, ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Skoro bowiem ustawodawca nie wskazał w powołanym przepisie jaki okres ma obejmować ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, to badaniu powinna podlegać aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna, co jednak nie wyklucza prawidłowości wnioskowania organu, że w przyszłości sytuacja strony może ulec poprawie, np. poprzez podjęcie zatrudnienia. W ocenie Sądu postępowanie organów na gruncie niniejszej sprawy nie doprowadziło do pełnego i precyzyjnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. Przede wszystkim organy podejmując rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie wskazały, że skarżący na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności został zaliczony do lekkiego stopnia niepełnosprawności na okres do 17 lutego 2019 r., a zgodnie z informacją Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności posiada on obniżoną zdolność do wykonywania pracy. Tymczasem z pisma Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 8 listopada 2016 r. (akta adm., k. – 30), przedłożonego w wyniku wniosku organu I instancji, wynika, że rzeczywiście skarżący w dniu 17 lutego 2016 r. otrzymał lekki stopień niepełnosprawności wydany do 17 lutego 2019 r. Jednakże w tym samym piśmie wskazano, że w dniu 17 lutego 2016 r. złożył on odwołanie do Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, który utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy. Natomiast w dniu 2 maja 2016 r. odwołanie zostało przekazane do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Organy nie zweryfikowały czy złożone odwołanie zostało rozpatrzone, a jeśli tak to z jakim wynikiem. Tym samym nie ustalono jaki ostatecznie stopień niepełnosprawności został przypisany skarżącemu. W niniejszej sprawie jest to kluczowa informacja. Istnieje bowiem ewentualność, że stopień niepełnosprawności, którym legitymuje się obecnie skarżący, uległ zmianie. Teoretycznie jest zatem możliwe, że może być wyższy, bądź niższy. Ta istotna okoliczność dla niniejszej sprawy nie została jednak wyjaśniona przez organy. Organy wydając zatem swoje decyzje nie dysponowały aktualną wiedzą na ten temat. Ponadto Kolegium powołało się na fakt, że z pisma pełnomocnika odwołującego się (data wpływu do Kolegium: 12 maja 2017 r.) wynika, że obecnie odwołujący zarejestrowany jest w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Jest to kolejna istotna okoliczność, której nie wyjaśniono na etapie prowadzenia postępowania administracyjnego. Organy z faktu zarejestrowania się w Urzędzie Pracy przez skarżącego, wywiodły wniosek, że jest on gotowy do podjęcia zatrudnienia. Tymczasem Sądowi znany jest z urzędu wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Lu 732/16, którym to orzeczeniem oddalono skargę M. B., czyli skarżącego w niniejszej sprawie, na decyzję Wojewody z dnia "[...]" utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia "[...]" w sprawie utraty przez skarżącego statusu osoby bezrobotnej. Nie wiadomo zatem ostatecznie czy skarżący posiada status osoby bezrobotnej, czy też nie. Kolegium powołało się jedynie na nieprecyzyjne oświadczenie brata skarżącego, L. B., z którego najprawdopodobniej wynika, że skarżący jest osobą bezrobotną (akta adm., k. – 17). Jednak w ocenie Sądu kwestia ta nie została dostatecznie wyjaśniona. Organy w toku ponownego rozpoznawania sprawy zobligowane są zatem do ustalenia według aktualnej wiedzy na dzień wydawania rozstrzygnięć, czy skarżący jest osoba bezrobotną. Zwrócić należy również uwagę, że na rozprawie przed Sądem w dniu 9 stycznia 2018 r. (akta sądowe, k. – 52) pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu wskazał, że dysponuje dokumentacją medyczną skarżącego z okresu przebywania na terenie Wielkiej Brytanii, a to tam doszło do ciężkiego uszkodzenia czaszki skarżącego. Ponownie rozpoznając sprawę organ może podjąć próbę zbadania czy dokumentacja ta może mieć znaczenie w sprawie oraz czy właściwe organy orzekając o stopniu niepełnosprawności skarżącego, brały pod uwagę wspomnianą angielską dokumentację medyczną. Biorąc pod uwagę doznane przez skarżącego urazy, wydaje się, że rzeczona dokumentacja może mieć znaczenie dla oceny stopnia niepełnosprawności strony. W aktach sprawy brak jest ponadto dokumentacji potwierdzającej fakt, że skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości, o których wspominają organy w wydanych decyzjach. Tym samym organy w czasie prowadzonego postępowania nie wyjaśniły stanu faktycznego sprawy, gdyż nie zebrały i nie rozpatrzyły całego materiału dowodowego, a skoro tego nie uczyniły nie mogły tego materiału w sposób prawidłowy ocenić, czym naruszyły przepisy art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Organy rozpoznając ponownie sprawę zastosują się do oceny prawnej i zaleceń zawartych w niniejszym rozstrzygnięciu. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w pkt 1 wyroku uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu I instancji. O kosztach zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu orzeczono w pkt 2 na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714).