II SA/Ol 544/18

Dnia 27 listopada 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia Piotr Chybicki Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Protokolant specjalista Anna Piontczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2018 roku sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Decyzją z dnia "[...]" Prezydent O., na podstawie art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 3, ust. 7- 10, art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2017r. poz. 1851, dalej jako: u.p.w.d.) w związku z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017r., poz. 1257 ze zm., dalej jako: k.p.a.), uznał kwotę wynikającą z pobranego przez M.W. (dalej jako: skarżąca) świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości 3 500,00 zł za okres od dnia 1 marca 2017r. do dnia 30 września 2017r. za nienależnie pobraną i zobowiązał do zwrotu wskazanej wyżej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi począwszy od dnia 1 kwietnia 2017r. do dnia spłaty należności głównej. Decyzja ta została doręczona skarżącej w dniu 18 grudnia 2017r. W dniu "[...]" do organu wpłynęło pismo, które skarżąca zatytułowała "Decyzja "[...]" - odwołanie od decyzji", w którym wniosła o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia łącznie z odsetkami, gdyż jak podała - niskie dochody, które ma obecnie nie pozwolą jej na zwrot żądanej kwoty. Jednocześnie podniosła, że od 2013r. posiada orzeczenie o niepełnosprawności i orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy, zaś rentę otrzymuje od stycznia 2016r. Wyjaśniła, że wyłącznie nieznajomość ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci przyczyniła się do tego, że nie miała świadomości, iż przyznana jej renta powoduje zawieszenie świadczenia rodzinnego, gdyż była przekonana, że jest ono należne jej dziecku. Dodała, że nie jest samodzielnym pracownikiem, lecz w związku z orzeczeniem o niepełnosprawności wykonuje pracę pod nadzorem pracodawcy i otrzymuje z tego tytułu minimalne wynagrodzenie. Zaznaczyła również, iż wynagrodzenie oraz renta, które otrzymuje wystarczają jedynie na utrzymanie dziecka, jej leczenie i pokrycie comiesięcznych, obowiązkowych opłat. Decyzją Prezydenta O. z dnia "[...]" odmówiono skarżącej umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i rozłożono należność na raty po 250 zł miesięcznie. Jednakże na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia "[...]" uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia, wskazując, że z decyzji nie wynika, na jakiej podstawie organ I instancji uznał, iż sytuacja wnioskodawczyni nie jest szczególna na tle innych osób i rodzin, a także z jakich powodów ustalił wysokość raty na kwotę 250 zł miesięcznie, zwłaszcza iż wnioskodawczyni nie ubiegała się o rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Decyzją Prezydenta O. z dnia "[...]" odmówiono skarżącej umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w wysokości 3.500,00 zł, pobranych za okres od 1 marca 2017r. do 30 września 2017r. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu podano, że w dniu 20 grudnia 2017r. skarżąca złożyła podanie o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami. Wskazano, że skarżąca zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką w wieku 10 lat. Zgodnie z orzeczeniem posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności spowodowany schorzeniami psychicznymi, a orzeczenie zostało wydane okresowo do 31 października 2018r. Jest zatrudniona, a także pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy. Miesięczny dochód rodziny w listopadzie 2017r. wynosił łącznie stanowi 3372 zł. Miesięczne wydatki - zgodnie z informacją - skarżącej to 1690,45 zł, na co składa się opłata za mieszkanie, kredyt, ubezpieczenie na życie, opłata za leki oraz opłata za odzież. Wskazano, że w związku z tym na osobę w rodzinie przypada przeciętnie 1681,55 zł. Środki te zostały przekazane na wyżywienie, zakup odzieży, paliwa oraz leków (kwota około 1500 zł zgodnie z oświadczeniem skarżącej). W ocenie organu, biorąc pod uwagę sytuację rodziny, wniosek skarżącej nie może zostać uwzględniony w zakresie umorzenia należności, gdyż byłoby to sprzeczne z ogólnie pojętym interesem społecznym. Udzielenie ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia z racji swego uznaniowego charakteru jest sytuacją wyjątkową, której zastosowanie winny uzasadniać szczególne okoliczności. Uwzględnienie wniosku strony byłoby sprzeczne z interesem ogólnym, gdyż w rzeczywistości wszyscy podatnicy zostaliby obciążeni kwotą nienależnie pobranych przez stronę świadczeń. W ocenie organu sytuacja życiowa skarżącej nie jest sytuacją, szczególną w myśl art. 25 ust. 10 u.p.w.d., która uzasadniałaby umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami. Wydatki jakie ponosi rodzina nie stanowią przesłanki uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, a trudna sytuacja rodzinna strony nie zwalnia osoby pobierającej świadczenie z obowiązków nałożonych przez ustawodawcę, a żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych nie może być postrzegane jako dodatkowa uciążliwość czy kara, ale jako prosty zwrot świadczeń, które znalazły się w posiadaniu strony wówczas gdy nie była ona uprawniona do ich pobierania. Wskazano, że ocena sytuacji rodziny pod względem dochodowym została dokonana na podstawie ustawy o pomocy społecznej, a dochody osiągane przez skarżącą przekraczają kryterium dochodowe obowiązujące w pomocy społecznej. Z kolei posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności jako jedyne nie może stanowić podstawy do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Podano, że skarżąca nie wniosła o rozłożenie na raty powstałego zadłużenia, jednak w ocenie organu zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranych świadczeń mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności poprzez uniemożliwienie rodzinie funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. W związku z powyższym organ na stosowny wniosek strony gotowy jest rozłożyć nienależnie pobrane świadczenie wraz z odsetkami na dogodne raty. Od decyzji tej odwołała się skarżąca podkreślając, że organy organ oparł się wyłącznie na podstawie wyliczenia jej wydatków w listopadzie 2017r., a tymczasem w każdym miesiącu wydatki te kształtują się zupełnie inaczej. Ponadto organ nie uwzględnił jej wydatków bieżących, np. kwoty na ubezpieczenie samochodu w kwietniu 2018r. w wysokości 800 zł, opłaty na konieczne leczenie stomatologiczne w maju 2018r. (3000 zł) oraz kwoty 1500 zł w czerwcu 2018 r. za kolonie dziecka. Podała także, że co miesiąc pomaga swojej mamie spłacać pożyczkę, z którą została po śmierci ojca (600 zł miesięcznie). Zarzuciła, że organ nie uwzględnił jej sytuacji zdrowotnej. Zaznaczyła przy tym, że ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy z powodu psychozy reaktywnej i wskutek choroby jest jej bardzo trudno załatwiać sprawy w urzędach i uczestniczyć w postępowaniach administracyjnych. Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podniesiono, że w dniu "[...]" skarżąca złożyła wniosek o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami, wskazując na trudną sytuację materialną swojej rodziny. Podano, że zdaniem Kolegium materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż uchybiono powinnościom w zakresie przeprowadzenia postępowania administracyjnego. Wniosek został rozpatrzony przy uwzględnieniu sytuacji rodziny skarżącej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Podkreślono, że wszelkiego rodzaju ulgi w obowiązku uiszczenia należności mają charakter wyjątkowy i mogą mieć zastosowanie, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku. Przy czym stan taki winien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Wskazano, że skarżąca posiada środki finansowe, z których może być zaspokojona należność wobec organu i nie pozbawi to jej niezbędnych środków utrzymania. Ponadto organ I instancji stwierdził, że na stosowny wniosek strony gotowy jest rozłożyć przedmiotową należność na dogodne raty. Podano, że rodzina posiada stały dochód, co pozwala na planowe gospodarowanie nim z uwzględnieniem przedmiotowego zobowiązania. Wyjaśniono, że wydatki ponoszone na ubezpieczenie samochodu, wykupienie kolonii dla córki, czy leczenie stomatologiczne nie są sytuacjami szczególnymi, które motywowałyby organ orzekający do umorzenia przedmiotowej należności. Są to wydatki, o których strona wiedziała znacznie wcześniej i ich realizacja powinna być poprzedzona systematycznym gromadzeniem środków na ten cel. Wskazano również, że organom znana jest sytuacja zdrowotna skarżącej, ale zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że prawidłowo funkcjonuje, jest aktywna zawodowo, sprawuje opiekę nad córką. Wskazano, że Kolegium nie może teoretycznie rozważać sytuacji strony jaka może nastąpić w październiku 2018r., kiedy upłynie termin, na jaki została przyznana jej renta, gdyż nie jest wykluczone, że to świadczenie zostanie przyznane stronie na dalszy okres i jej sytuacja materialna się nie zmieni. W przeciwnym przypadku strona może ponownie zwrócić się do organu o weryfikację jej sytuacji pod kątem spełnienia przesłanek do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Ponadto jeśli jednorazowe uiszczenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego jest dla skarżącej zbyt dużym obciążeniem, może ona zwrócić się do organu I instancji o rozłożenie przedmiotowej należności na raty w dogodnej dla niej wysokości. W skardze na powyższą decyzję zarzucono naruszenie art. 25 ust. 10 u.p.w.d. Skarżąca podniosła, iż okoliczności szczególne dotyczące jej sytuacji rodzinnej, tj. jej choroba i leczenie i wniosła o ich uwzględnienie. Wskazała, iż organ ustalił stan faktyczny jedynie na podstawie jej bieżącej sytuacji materialnej i w oparciu o wyliczenie dochodu przypadającego na osobę w rodzinie, ale nie uwzględniono okoliczności szczególnych, czyli sytuacji zdrowotnej, jak również faktu, że renta została przyznana skarżącej tylko do października 2018r. Tym samym sytuacja finansowa skarżącej nie jest stabilna. W świetle powyższych okoliczności wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji z powodu wskazanego naruszenia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2018r. poz. 2107), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018r., poz. 1302, dalej jako: p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W rozpoznawanej sprawie Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych względów niż w niej wskazane. Podnieść należy, że zgodnie z art. 25 ust. 10 u.p.w.d. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z redakcji tego przepisu wynika jednoznacznie, że warunkiem orzekania w zakresie umorzenia, odroczenia terminu płatności czy też rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia jest w pierwszej kolejności wydanie ostatecznej decyzji o uznaniu świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane. W niniejszej sprawie wątpliwość budzi okoliczność, czy decyzja z dnia "[...]" o uznaniu świadczenia wychowawczego pobranego przez skarżącą w okresie od 1 marca do 30 września 2017r. za nienależnie pobrane jest decyzją ostateczną. Jak wynika z akt sprawy decyzja ta została doręczona skarżącej w dniu 18 grudnia 2017r. Natomiast w dniu 20 grudnia 2017r. skarżąca złożyła pismo zatytułowane "Decyzja "[...]" - odwołanie od decyzji", w którym wprawdzie wniosła o umorzenie niezależnie pobranego świadczenia wychowawczego, ale podała także, że nie była świadoma obowiązku zgłoszenia faktu przyznania jej renty, czyli wskazała na okoliczności dotyczące kwestii związanych z pobieraniem świadczenia. Tymczasem organ potraktował to pismo wyłącznie jako wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, nie zwracając się do skarżącej o wyjaśnienie, czy pismo to nie jest także odwołaniem od decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane. Podnieść przy tym należy, że w czasie rozprawy przed tut. Sądem w dniu 27 listopada 2018r. skarżąca oświadczyła, że pouczenia zawarte w decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego były niezrozumiałe i nieczytelne, zaś decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane jest nieprawidłowa z uwagi na jej sytuację zdrowotną. Wskazać należy, że to na organie administracji ciąży obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego oraz czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielania im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). W razie zatem wątpliwości co do treści pisma sprecyzowanie żądania należy do strony, nie zaś do sfery ocennej organu administracji (por. wyrok NSA z dnia 31 marca 2009r. II OSK 1755/07, cbois.nsa.gov. pl ). Jeżeli zatem istnieją wątpliwości co do charakteru pisma, a w szczególności co do zamiaru i intencji strony, to organ powinien najpierw wezwać stronę do sprecyzowania żądania, udzielając przy tym stosownych wyjaśnień. Odstąpienie od tej czynności stanowi naruszenie zasady ogólnej wynikającej z powołanego wyżej art. 9 k.p.a. Okoliczność ta ma istotne znaczenie dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia. Jeżeli bowiem okazałoby się, że pismo z dnia 20 grudnia 2017r. było także odwołaniem od decyzji o uznaniu pobranego świadczenia za nienależnie pobrane, to nie sposób uznać, że decyzja ta jest ostateczna. W tej sytuacji orzekanie co do umorzenia byłoby co najmniej przedwczesne, gdyż w pierwszej kolejności należy ostatecznie rozstrzygnąć kwestię zasadności uznania świadczenia za nienależnie pobrane. W związku z powyższym organ winien ponownie rozpoznać sprawę mając na względzie powyższe wskazania Sądu. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., orzekł jak, sentencji wyroku.