II SA/Ol 603/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 15 października 2009r. na posiedzeniu niejawnym wniosku L. S. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. L. S. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie skierowania na badania lekarskie. W skardze zgłosił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, a następnie nadesłał wypełniony formularz o przyznanie prawa pomocy. W jego uzasadnieniu podał, iż posiada uposażenie rentowe w wysokości 440 zł, na dowód czego załączył kopię dowodu wypłaty tej kwoty ze swojego rachunku bankowego. Oświadczył, że koszty utrzymania mieszkania, na które składają się czynsz, energia elektryczna, gaz, wynoszą połowę jego dochodów. Podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z 20-letnim synem, jedyny jego majątek stanowi mieszkanie (35,7 m2), a miesięczny dochód brutto wynosi 670 zł, z czego 175 zł pochłania zajęcie komornicze, a 55 zł podatek i składka ZUS. Rozpoznający sprawę Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie zobowiązał skarżącego do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych posiadanych przez członków gospodarstwa domowego, z okresu ostatnich trzech miesięcy, dokumentacji miesięcznych wydatków mieszkaniowych oraz oświadczenia wyszczególniającego pozostałe, uśrednione koszty miesięcznego utrzymania. W odpowiedzi na wezwanie dostarczone zostały: wyciąg z rachunku bankowego L. S., dokumentujący operacje przeprowadzone od 6 maja do 29 lipca 2009r., zawiadomienie o wysokości opłaty za użytkowanie lokalu mieszkalnego wraz z dowodem wpłaty, kopie rachunków za energię elektryczną z terminami płatności przypadającymi na kwiecień, maj, czerwiec i lipiec 2009 r. oraz faktura za gaz (rozliczenie za okres: od 7 stycznia do 8 czerwca 2009r.; abonament za okres: od lutego do czerwca 2009r.) wraz z dowodem wpłaty. Skarżący dodatkowo oświadczył, iż koszt jego miesięcznego utrzymania, oprócz opłat, wynosi 48,49 zł. Wskazał, iż danych odnośnie syna nie uwzględniał, ponieważ od 3 marca 2009r. przebywa on w areszcie. Postanowieniem z dnia 19 sierpnia 2009r. sygn. akt II SA/Ol 603/09 Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, iż oświadczenia skarżącego nie obrazują jego rzeczywistej sytuacji finansowej i jako takie nie mogą stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Jego deklarację o dochodach i wydatkach Referendarz uznał za nieprawdziwą, gdyż przeczy ona informacji zawartej w uzasadnieniu wniosku, a ponadto okresie od maja do lipca bieżącego roku na rachunek bankowy skarżącego wpływało co miesiąc 437,04 zł, zaś trzykrotność tej kwoty to 1311,12 zł, a nie deklarowane 1737,04 zł. Z tego też wynika, iż same tylko wydatki mieszkaniowe nie znajdują pokrycia w ujawnionych dochodach. Uznano także, iż sam za siebie przemawia również fakt ciągłego utrzymywania się na koncie skarżącego salda dodatniego (kolejno: 455,46 zł, 15,45 zł, 452,49 zł, 889,53 zł, 889,81 zł, 29,81 zł, 466,85 zł). Od powyższego postanowienia L. S. złożył sprzeciw podnosząc, że przedstawił dokładne dane o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach. Referendarz sądowy zaprzecza zaś tym dowodom i błędnie podaje, że w okresie od maja do lipca bieżącego roku na jego rachunek bankowy wpłynęła kwota 1311,12 zł zamiast 1737,04 zł. Wskazał, że w lipcu 2009r. wypłacił kwotę 860 zł otrzymaną z ZUS (załączono kopię dowodu wypłaty) i błąd wynika stąd, że Referendarz w obliczeniach zastąpił ją kwotą 437,04 zł. Natomiast pozostawione na koncie niewielkie kwoty rzędu 15,45 zł i 29,81 zł są spowodowane tym, że skarżący nie chce całkowicie opróżniać konta. Podkreślił, że za maj wypłacił 440 zł renty i lipiec – 860 zł. Powyższe dochody w zestawieniu z wydatkami uznaje za niepozwalające na poniesienie chociażby części opłat sądowych. Pojawienie się nawet niedużych wydatków powoduje bowiem, iż nie jest w stanie ich opłacić, co w przypadku opłat sądowych przekracza jego możliwości finansowe i w rezultacie pozbawi stronę prawa do sądu. Na podstawie zarządzenia z 17 września 2009r. wezwano skarżącego do złożenia oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi z dnia 28 września 2009r. wnioskodawca złożył oświadczenia jednak nie przedłożył żadnego z żądanych dokumentów: wyciągów z posiadanych rachunków bankowych obejmujących poszczególne okresy oraz odpisu zeznania podatkowego o wysokości osiągniętego dochodu w roku 2008r. Nie odniósł się też w żaden sposób w zakresie wykonania obowiązku dostarczenia żądanych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, zwanej dalej ustawą ppsa.). Stosownie do przepisów wskazanej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe Sąd pragnie podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ustawy ppsa. zwolnienie od kosztów sądowych, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym może nastąpić tylko wtedy, jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim należy podnieść, iż skoro przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, to nie może być stosowane powszechnie. Użyte zaś w cytowanych wyżej przepisach sformułowanie "gdy strona wykaże" oznacza, iż to całkowicie na stronie spoczywa ciężar dowodu, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub częściowo. Za takim rozumieniem powołanych przepisów przemawia orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na przykład w postanowieniu z dnia 18 lutego 2005r. sygn. akt OZ 1510/2004 (LEX nr 302271) Sąd ten stwierdził, iż prawo pomocy odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo - art. 246 § 1 i 2 ustawy ppsa., przy czym ciężar dowodu spoczywa na wnioskującym o prawo pomocy. Oznacza to, że wnioskujący musi udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, niewypełnienie zaś przesłanek określonych w art. 246 § 2 tej ustawy skutkuje oddaleniem wniosku. Z kolei w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006r. sygn. akt II OZ 522/2006 (LEX nr 299447) wyrażono pogląd, iż o dostatecznym udowodnieniu we wniosku okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy decyduje Sąd, który w razie niewystarczających danych do oceny sytuacji materialnej wnioskującego, może w oparciu o art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwać do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Jednocześnie Sąd wskazał, iż skoro skarżący nie przedstawił wymaganych oświadczeń i dokumentów, to nie było możliwości uwzględnienia wniosku. Orzeczenie Sądu w zakresie prawa pomocy zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki określone w art. 246 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W powołanym postanowieniu stwierdzono ponadto, iż Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. W sprawie będącej przedmiotem sprzeciwu L. S. Sąd nie miał możliwości oceny, czy sytuacja skarżącego wypełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie częściowym. Należy bowiem wskazać, iż wnioskodawca nie wykonał w całości zarządzenia Sądu z 17 września 2009r., na podstawie którego wezwano go do złożenia stosownych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi z dnia 28 września 2009r. wnioskodawca złożył oświadczenia, jednak nie przedłożył żadnego z żądanych dokumentów: wyciągów z posiadanych rachunków bankowych obejmujących poszczególne okresy oraz odpisu zeznania podatkowego o wysokości osiągniętego dochodu w roku 2008r. Nie podjął się nawet przedstawienia powodów niewykonania obowiązku dostarczenia żądanych dokumentów. Stwierdził jedynie, że syn nie posiada żądanych dokumentów, pozostawiając bez odpowiedzi wezwanie kierowanie w tym zakresie bezpośrednio do niego. Już sama okoliczność nieprzedłożenia żadnego z żądanych dokumentów stanowi podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. Jednak Sąd dodatkowo stwierdza, że wnioskodawca w ogóle nie wyjaśnił skąd uzyskuje środki na udokumentowane wydatki, które przewyższają kwoty otrzymywane z tytułu renty wymienionej jako jedyne źródło dochodu. Na podstawie przedstawionych przez stronę wyciągów z rachunku bankowego należy uznać, że skarżący otrzymuje 437,04 zł miesięcznie (wpływ w dniach 28 maja, 29 czerwca i 29 lipca 2009r.). Suma tej kwoty z okresu trzech miesięcy (maj, czerwiec i lipiec 2009r.) daje zatem kwotę 1311,12 zł, a nie deklarowane w piśmie z 4 sierpnia 2009r. - 1737,04 zł. Przy czym podkreślenia wymaga, że 860,- zł, które strona przedstawia początkowo jako odrębną kwotę wpływu z tytułu renty, stanowi jedynie wypłatę z konta bankowego w tej wysokości w dniu 3 lipca br. Wnioskodawca zmienił w tym zakresie zdanie i potwierdził w odpowiedzi z dnia 28 września 2009r., że "deklarowana kwota była pobrana za 2 miesiące, tj. maj i czerwiec 2009r.". W związku z tym pozostaje jednak niewyjaśniona kwestia źródeł finansowania skarżącego, który sam wyliczył wydatki w zestawieniu trzech wymienionych wyżej miesięcy na kwotę 1596,58 zł. Nie znajdują zatem pokrycia zadeklarowane już tylko wydatki mieszkaniowe co powoduje, że oświadczenie strony odnośnie nieposiadania dodatkowego źródła finansowania nie jest wiarygodne. Dla prawidłowej oceny sytuacji materialnej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy Sąd musi mieć pełne dane o jego stanie majątkowym. Jak jednak wyjaśniono wyżej ciężar udowodnienia istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, a nie na Sądzie. L. S. nie wywiązał się z tego obowiązku. Dodatkowo istnieją rozbieżności w informacjach podawanych w sprawie przez skarżącego, który nie skorzystał z możliwości ich wyjaśnienia mimo wezwania Sądu w tym zakresie. Dlatego też Sąd nie mógł oprzeć się na przedstawionych dotychczas danych. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.