II SA/Ol 61/19

Dnia 19 lutego 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Matuszak Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Matczak Protokolant specjalista Anna Piontczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2019 roku sprawy ze skargi S. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Decyzją z dnia "[...]" wydaną z upoważnienia Wójta Gminy G. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej G. z siedzibą w G., na podstawie art. 22 ust. 1, art. 25, art. 27 ust. 1, 1a, art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2018r., poz. 554 ze zm., dalej jako: u.p.o.u.a.), po rozpatrzeniu wniosku S.L., odmówiono umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym, przyznanych na rzecz O.T.-L. oraz W.L., w łącznej wysokości 6.723,61 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Podano, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jego źródłem dochodu jest renta socjalna w kwocie 745,18 zł miesięcznie oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153,00 zł miesięcznie, przy czym renta socjalna objęta jest potrąceniem komorniczym z tytułu alimentów w kwocie 230,28 zł miesięcznie. Wnioskodawca ma wykształcenie podstawowe i legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności orzeczonym na stałe. W ocenie organu wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, jednak jest on w stanie poprawić swoją sytuację finansową poprzez zwiększenie aktywności na rynku pracy. Wskazano, że Urząd Pracy, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz szereg organizacji oferuje różne formy wsparcia osób dla niepełnosprawnych, obejmujące aktywizację zawodową. Ponadto zdaniem organu powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka, ustanowionego wyrokiem niezawisłego sądu. Podkreślono, iż obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększania odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. S. L. złożył odwołanie od powyższej decyzji. Podniósł, iż jego jedynym źródłem utrzymania jest renta przyznana mu na stałe z tytułu całkowitej niezdolności do pracy oraz zasiłek pielęgnacyjny. Wskazał, iż z uwagi na niepełnosprawność ma problemy z pisaniem odręcznym i czytaniem, a nawet samo złożenie podpisu sprawia mu trudność. Utrzymuje się sam i nie ma bliskich osób, które mogłyby mu pomóc. Zaznaczył, iż nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, jednakże gdyby był zdrowy i miał możliwość, to na pewno podjąłby pracę. Podkreślił, iż pomimo ciężkiej sytuacji finansowej i zdrowotne, wywiązuje się ze zobowiązań alimentacyjnych na tyle, na ile pozwala mu sytuacja finansowa. Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze w E. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Podkreślono, iż przed merytorycznym rozpatrzeniem sprawy Kolegium przeprowadziło dodatkowe postępowanie dowodowe. Wskazano, że z informacji uzyskanej od wnioskodawcy wynika, że nigdy nie pracował zawodowo i nie podejmował prac dorywczych, jak również nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności wydanego po 21 października 2002r. Podano, że G. Urząd Pracy dysponuje różnymi formami wsparcia dla osób bezrobotnych i poszukujących pracy, posiadających orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, m.in. ofertami pracy, szkoleniami, refundacjami na utworzenie stanowiska pracy. Przy czym w ofertach pracy skierowanych do osób z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności brak jest informacji o przystosowaniu danego stanowiska, a wśród wymienionych form pomocy nie ma propozycji skierowanej wyłącznie do osób posiadających niepełnosprawność intelektualną. Podano, że wnioskodawca legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem zatrudnienia na stanowisku przystosowanym i posiada uprawnienie do renty socjalnej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, której wysokość od dnia 1 marca 2018r. wynosi 865,00 zł oraz do zasiłku pielęgnacyjnego, wynoszącego od dnia 1 listopada 2018 r. kwotę 184,42 zł. Z oświadczenia majątkowego dłużnika alimentacyjnego oraz rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawca jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym wobec dwójki własnych dzieci po 200 zł miesięcznie. Ponadto jest bierny zawodowo, posiada wykształcenie podstawowe. Matka wnioskodawcy nie żyje, natomiast ojciec mieszka w Wielkiej Brytanii. Wnioskodawca posiada szóstkę rodzeństwa, z czego troje mieszka w Wielkiej Brytanii. Wskazano, iż wnioskodawca jest osobą bezdomną - został wymeldowany ze stałego miejsca zamieszkania i obecnie nie posiada czasowego miejsca pobytu. Otrzymuje pomoc ze strony siostry, która mieszka w G., w formie noclegu. Rodzeństwo pokrywa również koszty podróży do E. oraz udziela mu pomocy rzeczowej. Kolegium stwierdziło, że jakkolwiek obecnie sytuacja wnioskodawcy jest trudna, to jednak nie jest wykluczone w przyszłości, że jego sytuacja może ulec poprawie, np. poprzez podjęcie zatrudnienia. Jednocześnie organ odwoławczy zwrócił uwagę, że wnioskodawca jest osobą zdolną do pracy - legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności z możliwością zatrudnienia na stanowisku przystosowanym. Zdaniem organu bowiem fakt, że wnioskodawca jest uprawniony do renty socjalnej nie jest jednoznaczne z tym, że legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Wskazano, iż G. Urząd Pracy (miejsce obecnego zamieszkania wnioskodawcy) dysponuje różnymi formami wsparcia dla osób bezrobotnych i poszukujących pracy posiadających orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Ponadto wskazano, że z informacji zamieszczonych na stronie Biura Integracji Zawodowej Osób Niepełnosprawnych w G. wynika, że Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym koło w G. prowadzi Biuro Integracji Zawodowej Osób Niepełnosprawnych, które oferuje kompleksową usługę aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnością intelektualną i/lub z zaburzeniami psychicznymi w województwie pomorskim. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych Kolegium wskazało, że niskie dochody, bądź ich brak nie stanowią o istnieniu okoliczności wyjątkowej, czy szczególnej w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, wyróżniającej konkretnego dłużnika spośród innych dłużników alimentacyjnych, zaś ocena powinna obejmować możliwości zarobkowania umożliwiające poprawę sytuacji dłużnika. Dopiero stwierdzone jednocześnie: niskie dochody lub ich nieuzyskiwanie oraz brak potencjalnej możliwości zatrudnienia pozwala na przyjęcie, że nie jest możliwa spłata istniejącego zadłużenia. Stan zdrowia dłużnika, w istocie niewykluczający możliwości podjęcia pracy zarobkowej, również nie stanowi sam w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Potencjalna możliwość zarobkowania, chociażby w sposób dorywczy, pozwala na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. S. L. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na powyższą decyzję. Podkreślił, iż udzielił wszystkich informacji dotyczących swojej sytuacji rodzinnej, finansowej, mieszkaniowej, zdrowotnej i zawodowej. Nie jest w stanie poprawić swojej sytuacji finansowej przez zwiększenie swojej aktywności na rynku pracy, gdyż nie ma dla niego pracy z powodu orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Podał, iż obecnie znowu mieszka ze swoją dziewczyną, z którą wcześniej rozstał się i został wymeldowany z jej mieszkania. Dokłada się do opłat – 450 zł miesięcznie i po opłaceniu prawie nic mu nie zostaje. Zaznaczył, iż czasami dostawał pomoc rzeczową albo finansową od rodzeństwa. Wskazał również, iż chciał iść na ugodę z matką dzieci i osobiście wpłacać jej alimenty, ale nie zgodziła się. Podkreślił, iż wywiązuje się z obowiązku alimentacyjnego na tyle, na ile jest to możliwe w jego sytuacji. Skarżący podniósł, iż ma problem z pisaniem odręcznym i czytaniem, a także z poruszaniem się samemu po mieście. Cierpi także na schorzenia, z których leczy się u psychiatry. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podniesiono, że skarżący posiada stały miesięczny dochód przekraczający kwotę kryterium dochodowego określonego w przepisach ustawy o pomocy społecznej, a ponadto posiada potencjalną możliwość zarobkowania. Natomiast prowadzenie wspólnego gospodarstwa z inną osobą nie może stanowić podstawy do zmiany, bądź uchylenia zaskarżonej decyzji. Jakkolwiek Kolegium nie jest znana sytuacja zdrowotna i finansowa partnerki skarżącego, to z treści skargi można domniemywać, że także posiada ona własne środki finansowe, zaś podjęcie decyzji o wspólnym zamieszkaniu zależało od woli skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018r., poz. 2107) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018r., poz. 1302, dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, iż zasługuje ona na uwzględnienie. Art. 30 ust. 2 stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego włącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zatem podjęcie rozstrzygnięcia co do umorzenia przedmiotowych należności musi być poprzedzone wszechstronnym wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Ponadto organ właściwy wierzyciela winien rozważyć szczegółowo kwestie istnienia, bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z instytucji umorzenia należności, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętej decyzji. Decyzja ta ma bowiem charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość, ale nie obowiązek umorzenia należności. Jednakże działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza dowolności, a w związku z tym organ powinien wykazać, że nie ma podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku strony, przy uwzględnieniu przesłanek stawianych przez ustawodawcę. Podkreślić również należy, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i może mieć miejsce wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku uiszczenia wypłaconych należności alimentacyjnych. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Nie ulega bowiem wątpliwości, że obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka podlegającego ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP) poprzez zapewnienie środków na jego utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Ponadto fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (zob. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018r., sygn. akt I OSK 611/16, dostępny w Internecie). W niniejszej sprawie organy ustaliły, że wnioskodawca legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe (ze względu na niepełnosprawność intelektualną) ze wskazaniem zatrudnienia na stanowisku przystosowanym. Z tego tytułu posiada uprawnienie do renty socjalnej oraz do zasiłku pielęgnacyjnego. Jest osobą bezdomną, gdyż został wymeldowany ze stałego miejsca zamieszkania i nie posiada czasowego miejsca pobytu. Jednakże w ocenie organu uprawnienie do renty socjalnej nie jest jednoznaczne z tym, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Powołując się na fakt, że właściwy ze względu na miejsce zamieszkania urząd pracy dysponuje różnymi formami wsparcia dla osób bezrobotnych i poszukujących pracy posiadających orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, a także oferowana jest kompleksowa usługa aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnością intelektualną, organy uznały, że sytuacja dochodowa skarżącego i potencjalna możliwość zarobkowania pozwala na wywiązanie się z obowiązku spłaty zadłużenia z tytułu świadczeń alimentacyjnych. W ocenie Sądu taka ocena organów ma charakter arbitralny i wynika z braku należytego rozważenia rzeczywistej możliwości podjęcia przez skarżącego zatrudnienia z uwagi na jego sytuację zdrowotną, akcentowaną zarówno w odwołaniu, jak i w skardze. Nie można bowiem podzielić stanowiska Kolegium, że skarżący jest osobą zdolną do pracy, skoro legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Wprawdzie w orzeczeniu tym wpisano możliwość zatrudnienia na stanowisku przystosowanym, ale zdecydowanie zawęża to możliwość znalezienia jakiegokolwiek zatrudnienia. Ponadto podkreślić należy okoliczność, że skarżący jest osobą niepełnosprawną intelektualnie, która – jak podniesiono w skardze – ma problemy z wykonywaniem zwykłych codziennych czynności, np. związanych z przemieszczaniem się, co też znacznie ogranicza możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Z ustaleń Kolegium wynika, że urząd pracy oferuje wprawdzie zatrudnienie dla osób niepełnosprawnych, ale w nadesłanym piśmie stwierdzono, że w ofertach pracy dla osób niepełnosprawnych brak jest informacji o przystosowaniu stanowisk pracy oraz że, brak jest pomocy skierowanej wyłącznie do osób z niepełnosprawnością intelektualną. W związku z tym nie wiadomo na jakiej podstawie uznano, że skarżący ma faktycznie możliwość podjęcia zatrudnienia. Ponadto należy podkreślić, że skarżący właśnie ze względu na swój stan zdrowia, otrzymuje świadczenie w postaci renty socjalnej, a w tej sytuacji w ogóle wydaje się wątpliwe twierdzenie organów, że skarżący ma potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia, a tym samym spłaty zadłużenia, zwłaszcza że ze skargi wynika, że cierpi także na inne schorzenia psychiatryczne. Wskazać także należy, że z renty socjalnej skarżącego są potrącane świadczenia alimentacyjne, co też należałoby uwzględnić ustalając możliwości spłaty przedmiotowego zadłużenia. Wprawdzie Kolegium przyjęło, że rzeczywisty dochód strony należy pomniejszyć o kwotę potrącenia, ale jednocześnie uznało, że dochód nie przekraczający kryterium dochodowego, określonego w ustawie o pomocy społecznej, nie uzasadnia uwzględnienia wniosku skarżącego. Podnieść jednak należy, że organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i uzasadnia to umorzenie, czy też nie czyni on żadnych starań aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać, czy też może znajduje się w takiej sytuacji, że brak możliwości spłaty zadłużenia wynika z okoliczności od skarżącego niezależnych, których nie może on pokonać. W okolicznościach niniejszej sprawy zdaniem Sądu ocena organów co do możliwości spłaty przez skarżącego należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego ma charakter powierzchowny i została dokonana w oparciu o wybiórczo powołane okoliczności z całokształtu okoliczności rozpatrywanej przez organ sprawy, a co za tym idzie, nosi ona cechy dowolności, która nie może mieć miejsca przy wydawaniu decyzji administracyjnych, tym bardziej decyzji opartych na uznaniu administracyjnym. Argumentacja organów przemawiająca za brakiem możliwości uznania, iż sytuacja skarżącego nie wyczerpuje znamion wyjątku od obowiązkowej spłaty długu została oparta na zdarzeniach przyszłych i potencjalnych (potencjalna możliwość podjęcia przez skarżącego zatrudnienia chociażby w sposób dorywczy), które nie muszą w sprawie wystąpić. Wywody organów wskazujące na taką możliwość pozostają w sferze przyszłych zdarzeń, a z uwagi na charakter schorzenia skarżącego w istocie mogą w ogóle się nie zdarzyć. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa. Organy nie rozpatrzyły bowiem całego materiału dowodowego i nie dokonały jego prawidłowej oceny, czym naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a w konsekwencji także art. 107 § 3 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nie przesądzając zatem na tym etapie wyników ponownie prowadzonego postępowania należy wskazać, że przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ powinien szczegółowo przenalizować wszystkie okoliczności faktyczne, z uwzględnieniem ewentualnych zmian w tym zakresie, a następnie dokonać ich oceny zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego oraz powyższymi wskazaniami Sądu, uzasadniając swoje stanowisko z zachowaniem wymogów płynących z art. 11 k.p.a., szczegółowo określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W związku z powyższym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.