II SA/Ol 610/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Sędzia WSA Irena Szczepkowska Protokolant Grażyna Wojtyszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi S.K na decyzję Kierownika Urzędu z dnia "[...]" r. nr "[...]" w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu na rzecz skarżącego kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 3. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. WSA/wyr.1 – sentencja wyroku Decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia "[...]" odmówiono S. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu podano, iż w myśl art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Podniesiono, iż przepis ten podlegał ocenie Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009r. stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy z Konstytucją RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Powołując się na uzasadnienie orzeczenia Trybunału wskazano, iż niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w powoływanej ustawie jest udowodnienie wysiedlenia do pracy przymusowej i wykonywanie jej na tym wysiedleniu co najmniej przez okres 6 miesięcy. W związku z powyższym nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w miejscowości N. w niewielkiej odległości od swojego miejsca zamieszkania. W związku z tym uznano, iż praca ta nie przybrała formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. S. K. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniósł, iż pracował w miejscowości odległej od jego miejsca zamieszkania, bowiem został przymuszony do pracy w gospodarstwie rybackim, a prace rybołówcze wykonywał na Wiśle w miejscach odległych o 20km. Spał w szałasach wraz z innymi robotnikami, musiał być dyspozycyjny w dzień i w nocy. Podkreślił, iż jego praca była bardzo ciężka i wyczerpująca, ponad jego siły. Utracił też kontakt z rodziną, gdyż w okresie robót przymusowych nie mógł widywać się z najbliższymi. Tym samym jako młoda osoba został wyrwany z miejsca zamieszkania i swojego środowiska. Podał ponadto, iż jesienią 1944r. był wywieziony przez niemieckie wojsko wraz z innymi nastolatkami pracującymi przy pracach przymusowych pod W. na wykopki na okres około 3 tygodni. W ocenie wnioskodawcy spełnia on zatem warunki uprawniające do uzyskania przedmiotowego świadczenia. Decyzją z dnia "[...]" Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia "[...]" Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. organ wskazał, iż w świetle obowiązujących przepisów niezbędną przesłanką uzyskania wnioskowanego świadczenia na podstawie powołanej ustawy jest świadczenie pracy przymusowej w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Wskazano, iż zainteresowany wykonywał pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania, tj. w N., a zatem nie nastąpił fakt deportacji. Podano przy tym, iż organ nie neguje ciężkiej sytuacji strony podczas wojny, jednak nie został spełniony warunek określony w art. 2 pkt 2 wskazanej ustawy. Skargę na powyższą decyzję wniósł S. K., żądając jej uchylenia i uznania, że skarżący jest uprawniony do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przedmiotowej decyzji skarżący zarzucił, iż została wydana wbrew zebranemu materiału dowodowemu oraz z naruszeniem prawa materialnego. Podniósł także zarzut dokonania błędnych ustaleń faktycznych poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego. Organ pominął bowiem przesłankę deportacji skarżącego do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego i wbrew zgromadzonemu materiałowi dowodowemu, wskazującemu na oderwanie go od ogniska rodzinnego, zamieszkiwanie w obcym dla niego miejscu, w otoczeniu obcych ludzi w ciężkich warunkach bytowych uznał, iż wykonywał pracę przymusową w miejscu zamieszkania. W uzasadnieniu skarżący wskazał, iż w okresie od dnia 23 września 1940r. do dnia 23 września 1944r. wykonywał pracę przymusową na rzecz III Rzeszy. Był zmuszony opuścić dom rodzinny i zamieszkiwał w różnych miejscach w zależności od tego, gdzie został przymusowo skierowany przez przełożonego, nie mając żadnego wpływu na to, gdzie zostanie skierowany. W ocenie skarżącego organ niesłusznie podnosi, iż przez część okresu przymusowej pracy znajdował się on w nieznacznej odległości od miejscowości, w której uprzednio mieszkał. Zarzucił, iż nadmierne różnicowanie sytuacji prawnej w zależności od odległości od miejsca zamieszkania jest krzywdzące dla osób zmuszonych do pracy na rzecz okupanta w okresie II wojny światowej. Sytuacja skarżącego pozbawionego kontaktu z rodziną i przyjaciółmi, możliwości samodecydowania o sobie i zmuszonego do pracy na granicy fizycznej możliwości, często bez jedzenia i należytego miejsca do spania i utrzymania higieny oraz w znacznej odległości od N. nie jest odmienna od sytuacji osób wysiedlanych np. na odległość 100km. Skarżący był kierowany do pracy w różnych miejscach w odległości do 40km od gospodarstwa zatrudniającego go Niemca. Skarżący podkreślił, iż był wówczas dzieckiem, a wiadomym jest, że dziecko jest znacznie bardziej nieporadne i wrażliwe emocjonalnie oraz mniej samodzielne niż osoba dorosła i nawet odległość 20-30 km jest dla dziecka dużą odległością. W ocenie skarżącego twierdzenie organu, iż skarżący nie był przymuszony do opuszczenia miejsca zamieszkania jako 12-letnie dziecko jest niesłuszne i krzywdzące. Liczy się bowiem sam fakt przymusowego charakteru tego zdarzenia oraz okoliczność przymusowej rozłąki z rodziną oraz znanym środowiskiem. Ponadto skarżący podał, iż został wywieziony przez wojsko III Rzeszy pod Warszawę celem wykonywania prac rolniczych. W świetle przedstawionych okoliczności skarżący wskazał, iż organ w sposób nazbyt dowolny odniósł się do powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, uzależniając zaistnienie przesłanki wysiedlenia w sensie prawnym w sposób kategoryczny od odległości na jaką wysiedlenie w sensie fizycznym wystąpiło. Zaznaczył przy tym, iż doznał wielu krzywd w okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu, będąc wywiezionym w 1945r. w głąb ZSRR i dopiero w 1961r. powrócił jako repatriant. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślono przy tym, iż podjęto wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, zebrano i rozpatrzono cały materiał dowodowy, a jego oceny dokonano z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. Wskazano, iż w decyzji wyjaśniono podstawy prawne jej wydania i przytoczono odpowiednie przepisy ustawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje: Podnieść należy, iż w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zatem rozpoznając skargę na decyzję Sąd dokonuje jedynie oceny, czy przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź też procesowego, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną. Skarga wniesiona w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Podnieść należy, iż świadczenie pieniężne, o które wystąpił skarżący jest przyznawane na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87 poz. 395 ze zm.) Zgodnie z art. 1 ust. 1 powołanej ustawy przysługuje ono osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Definicja represji zawarta jest w art. 2 powołanej ustawy. Przy czym zgodnie z art. 2 pkt 2 represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. W wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku Trybunał stwierdził, iż wyrok ten ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymywania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Wskazano przy tym, iż Trybunał Konstytucyjny nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tyko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Natomiast odnosząc się do kwestii skutków wydania wyroku dla adresatów zaskarżonej ustawy Trybunał wskazał, iż do czasu dostosowania przepisów ustawy o świadczeniu do niniejszego wyroku przy rozpatrywaniu ich wniosków będą brane pod uwagę wszystkie dotychczas stosowane kryteria z wyjątkiem zakwestionowanych w postępowaniu przed Trybunałem. W tej sytuacji na organie rozpoznającym wniosek o przyznanie świadczenia ciąży obowiązek nie tylko wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, ale także dokonania szczegółowej analizy, czy okoliczności sprawy wskazują na to, iż praca przymusowa była wykonywana w warunkach deportacji (wywiezienia) w takim rozumieniu, jak to określił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu powołanego wyroku. W niniejszej sprawie organ odmówił przyznania świadczenia, podając iż wnioskodawca wykonywał pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania. Jednakże zarówno we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jak i w skardze wnioskodawca podniósł, iż pracował w gospodarstwie rybackim i był kierowany do jej wykonywania w odległości 20 km i większej od N., w którym zamieszkiwała jego rodzina. Wskazał przy tym, iż z uwagi na fakt iż był wtedy dzieckiem była to dla niego odległość znaczna. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ do okoliczności tej w ogóle się nie odniósł. Nie wiadomo zatem, czy organ w ogóle okoliczność tą pominął przy rozpatrywaniu wniosku, czy też uznał ją za niewystarczającą dla uwzględnienia żądania. Zważyć zaś należy, iż zgodnie z treścią art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać uzasadnienie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Brak stanowiska organu we wskazanej kwestii stanowi nie tylko naruszenie zacytowanego przepisu, ale też uniemożliwia dokonanie przez Sąd oceny legalności zaskarżonej decyzji. Wobec powyższego organ winien rozpoznać wniosek skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy uwzględniając powyższe wskazania Sądu. Natomiast skarżącemu należy wyjaśnić, iż podniesiony w skardze fakt wywiezienia go do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich stanowi zupełnie nową okoliczność, która nie była podnoszona w toku postępowania przed Kierownikiem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W związku z tym, iż Sąd administracyjny nie jest uprawniony do orzekania merytorycznego, a jedynie do kontroli legalności zaskarżonej decyzji, może orzekać tylko w takim zakresie, w jakim orzekał organ administracji. W związku z powyższym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku, zasądzając koszty postępowania stosownie do art. 200 powołanej ustawy. Sąd podjął rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane. Rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku.