II SA/Ol 611/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 28 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. D. i E. D. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. D. i E. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie warunków zabudowy postanawia: 1) zwolnić skarżących od wpisu od skargi oraz odmówić zwolnienia od kosztów sądowych w pozostałym zakresie; 2) ustanowić dla skarżących adwokata. Małżonkowie E. i M. D., wezwani do uiszczenia wpisu od skargi zwrócili się o zwolnienie ich od kosztów sądowych i ustanowienie dla nich adwokata (k. 39-- 40 akt). Według uzasadnienia wniosku, kwota 500 zł stanowi dla nich zbyt duże obciążenie; nie są w stanie jej uiścić bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Utrzymują się z emerytur o najniższej wysokości: 803,46 i 985,63 zł (netto). Skarżąca jest inwalidką I grupy i ponosi duże koszty leczenia (kopie rachunków - k. 41-51). Systematycznie uiszczają opłaty za energię, wodę, wywóz nieczystości, telefon, podatek od nieruchomości (kopie rachunków - k. 52-68). Zbierają fundusze na opał. Są osobami starszymi z podstawowym wykształceniem, nie znają kruczków prawnych i dlatego proszą o ustanowienie na ich rzecz adwokata z urzędu. Nadto, jak wynika z oświadczeń skarżących, zawartych we wniosku oraz piśmie z 6 września 2010 r. (k. 76), nikt nie pozostaje z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Jedyny ich majątek stanowi dom (60 m2) i nieruchomość rolna (0,99 ha). Dzieci – J. W. nie są w stanie udzielić im pomocy finansowej, gdyż borykają się z trudnościami finansowymi. Córka spłaca kredyt hipoteczny udzielony na zakup mieszkania w miesięcznej racie ok. 1000 zł, w związku z czym nie może udzielić im żadnej pożyczki. Syn wspólnie z żoną utrzymuje czteroosobową rodzinę oraz spłaca kredyt hipoteczny zaciągnięty również na zakup mieszkania. W dalszym ciągu dzierżawi on od nich działkę w zamian za płody rolne (nawiązanie do oświadczenia złożonego w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 924/09). Skarżący oświadczyli, iż nie posiadają rachunków bankowych. Przedłożyli kopie wyciągów z rachunków bankowych swoich dzieci (k. 77-85). Po rozpatrzeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Referendarz sądowy w tut. Sądzie postanowieniem z dnia 15 września 2010r. zwolnił skarżących od wpisu od skargi i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Podkreślił przy tym, że nie można przyjąć, iż skarżący nie mogą ponieść jakichkolwiek wydatków w tym zakresie, a to wyklucza dopuszczalność przyznania im prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zważywszy jednak, iż rozpatrywany postulat wnioskodawców obejmuje zarówno zwolnienie od kosztów sądowych, jak i ustanowienie adwokata, uznano, że nawet pomimo możliwości poczynienia pewnych oszczędności, nie są oni zdolni pokryć całości tychże kosztów, bez wywołania uszczerbku w wydatkach służących zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Sprzeciw od tego postanowienia wnieśli E. i M. D., kwestionując je w zakresie odmawiającym przyznania adwokata. Podkreślili przy tym, że profesjonalna pomoc prawna jest im niezbędna ze względu na zawiłość przepisów prawnych oraz ich trudną sytuację życiową (zaawansowany wiek, mieszkanie na wsi, brak samochodu). Pomoc zaś adwokata przyczyniłaby się do przyspieszenia postępowania i rozstrzygnięcia ich sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, zwanej dalej jako: ustawa ppsa.). Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, Sąd pragnie podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl art. 245 § 1 ustawy ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Na podstawie zaś art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim należy podnieść, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Należy także wskazać, iż to na stronie spoczywa ciężar wykazania, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od tej generalnej reguły. Jak wynika z oświadczeń i załączonych dokumentów, wnioskodawcy dysponują dochodem z tytułu emerytur w łącznej wysokości 1789,09 zł netto, z czego średnio około 500 zł pochłaniają cykliczne wydatki. Składają się na nie przede wszystkim opłaty za energię, wodę, wywóz nieczystości, telefon, podatek od nieruchomości (kopie rachunków - k. 52-68) ). Ponadto skarżąca jest inwalidką I grupy i z tego tytułu ponosi znaczne koszty leczenia (kopie rachunków - k. 41-51). Na pozostałe potrzeby bytowe, w tym koszty opału pozostaje zatem skarżącym około 1300 zł. Trzeba przy tym odnotować, że jak wynika z oświadczenia złożonego w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 924/09 syn dzierżawi od wnioskodawców działkę w zamian za płody rolne. Skarżący stwierdzili również, że nie posiadają rachunków bankowych. W ocenie Sądu skarżący w przedmiotowej sprawie w sposób wystarczający wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sytuacja materialna wnioskodawców jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia obciążeń związanych z udziałem strony w sprawie. Jednakże przyznanie im prawa pomocy w całości, tj. w żądanym zakresie nie jest zasadne. W ocenie Sądu, trzeba dojść do wniosku, że zasoby pieniężne skarżących pozwalają na poczynienie pewnych oszczędności na pokrycie ewentualnych pozostałych kosztów sądowych, których obowiązek uiszczenia może pojawić się dopiero na dalszym jego etapie, np. opłata kancelaryjna w kwocie 100 zł za odpis orzeczenia wraz z uzasadnieniem doręczonym na skutek wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W tej sytuacji Sąd za zasadne uznał zwolnienie strony z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Ponadto trzeba mieć na względzie, że wszczynając spór przed Sądem strona skarżąca powinna mieć na uwadze, że prowadzenie postępowania sądowego wiązać się będzie z koniecznością ponoszenia niezbędnych kosztów. Strona winna poczynić odpowiednie starania, w celu zabezpieczenia środków finansowych z dochodów uzyskiwanych w dłuższym okresie, niezbędnych do pokrycia choćby części kosztów postępowania sądowego. Stąd też, w takiej sytuacji finansowej skarżących zwolnienie od kosztów sądowych w całości byłoby niezasadne. Konieczność poniesienia części z ich ogólnej sumy nie naraża natomiast skarżących na pogorszenie warunków bytowych - z jednej strony, z drugiej zaś – odpowiada fiskalnemu interesowi państwa, które swoją pomoc winno gwarantować tylko najbardziej potrzebującym. Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że tak jak to ma miejsce na gruncie przedmiotowej sprawy, w przypadku ubiegania się przez stronę o ustanowienie pełnomocnika, sytuacja majątkowa strony nie może być jedynym kryterium rozstrzygającym o ustanowieniu pełnomocnika. Takim kryterium, którego ustawa wprost nie wskazuje jest też ustalenie czy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości dochodzenia jej praw. W ocenie Sądu koszt ustanowienia adwokata w sprawie mógłby stanowić dla wnioskodawców wydatek przekraczający ich możliwości finansowe, który byłby znacznym uszczerbkiem dla budżetu domowego skarżących. Ponadto istnieje pewne zagrożenie, że ze względu na takie okoliczności jak wiek wnioskodawców, ich wykształcenie i problemy z przemieszczaniem się (z uwagi na stan zdrowia, zamieszkiwanie na wsi, brak auta), mogłoby dojść do sytuacji, w której dochodzenie przez nich swych praw byłoby znacznie utrudnione. Na zakończenie wskazać należy, że częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika przyznane stronie łącznie nie mieści się w żadnej z kategorii prawa pomocy. Powyższe może sugerować, że ustawodawca wprowadzając instytucję prawa pomocy w życie nie dopuścił możliwości przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie. Mając jednak na uwadze fakt, iż częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika przyznane stronie odrębnie mieści się w ramach prawa pomocy w zakresie częściowym, a ustawodawca dopuścił możliwość składania przez stronę wniosków o przyznanie prawa pomocy w nieograniczonej ilości i o różnym zakresie przez cały czas aż do prawomocnego zakończenia postępowania sądowego, uznać należy, że możliwym jest częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji. Jednocześnie wskazać skarżącym należy, iż w myśl art. 249 ustawy ppsa., przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.