II SA/Ol 619/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędzia WSA Marzenna Glabas Asesor WSA Beata Jezielska (spr.) Protokolant Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2005 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" r., Nr "[...]" w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana do czasu uprawomocnienia się wyroku. Decyzją z dnia 17 maja 2005r. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. działając z upoważnienia Burmistrza Miasta O. ustalił wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu nienależnie pobranych przez A. K. świadczeń w kwocie 597,09 zł. W uzasadnieniu wskazano, iż w dniu 26 kwietnia 2005r. zostały wydane trzy decyzje Dyrektora MOPS w O., a mianowicie: decyzja o uchyleniu decyzji z dnia 7 października 2004r. przyznającej zasiłek celowy na opał w wysokości 80 zł oraz o odmowie przyznania tego świadczenia, decyzja o uchyleniu decyzji z dnia 16 listopada 2004r. przyznającej zasiłek okresowy w wysokości 79,55 zł na okres od l listopada do 31 grudnia 2004r. oraz o odmowie przyznania tego świadczenia, a także decyzja o uchyleniu decyzji z dnia 18 lutego 2005r. przyznającej zasiłek okresowy w wysokości 119,33 zł miesięcznie na okres od l stycznia do 31 marca 2005r. oraz o odmowie przyznania tego świadczenia. Podano, iż decyzje te stały się ostateczne w dniu 13 maja 2005r. W związku z tym wypłacone już świadczenia jako nienależne - z powodu zatajenia posiadanego dochodu -winny być zwrócone. Od decyzji tej odwołał się A. K. Podał, iż otrzymywana przez niego kwota renty socjalnej nie wystarczała na zaspokojenie jego potrzeb i w dalszym ciągu znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. W związku z tym zwrócił się o ponowne rozpatrzenie jego sprawy. Decyzją z dnia 27 czerwca 2005r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu podano, iż świadczeniem nienależnym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Fakt, iż przyznane odwołującemu się świadczenia w postaci zasiłku celowego oraz zasiłków okresowych są świadczeniami pobranymi nienależnie nie budzi wątpliwości, a decyzje w tym zakresie stały się ostateczne. W związku z tym wskazano, iż konsekwencją pobrania świadczeń nienależnych jest obowiązek ich zwrotu niezależnie od dochodu, a obowiązkiem organu jest ustalenie w drodze decyzji administracyjnej wysokości należności podlegającej zwrotowi oraz terminu ich zwrotu. Wyjaśniono, iż decyzja ta stanowi jedynie konsekwencję wcześniej wydanych decyzji w trybie wznowienia postępowania, od których strona się nie odwoływała. Wskazano, iż A. K. nie kwestionował faktu, iż nie ujawnił swoich rzeczywistych dochodów, a w związku z tym pobrał świadczenia nienależne. Zawnioskował jedynie o odstąpienie od żądania zwrotu należnej kwoty. Z uwagi jednak na fakt, iż swoje pismo zatytułował jako odwołanie organ rozpatrzył jego sprawę merytorycznie. Wyjaśniono, iż nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi niezależnie od dochodu świadczeniobiorcy, a zatem nawet bardzo niski dochód nie zwalnia z tego obowiązku, a decyzja w tym zakresie ma charakter obligatoryjny. Natomiast art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej daje możliwość odstąpienia od żądania takiego zwrotu w odrębnym postępowania pod warunkiem zaistnienia przypadku szczególnego, polegającego na tym, iż żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenia w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Wskazano, iż o ile intencją odwołującego się jest jedynie wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, to powinien wystąpić w tej sprawie do Dyrektora MOPS w O. Na tę decyzję skargę wniósł A. K. Podniósł, iż w latach 2002 - 2003 ze względu na stan zdrowia wielokrotnie zwracał się do miejskiego ośrodka pomocy społecznej o udzielenie wsparcia, lecz nie otrzymał żadnej pomocy. Po ponownym wystąpieniu do Ośrodka otrzymał zasiłek celowy w kwocie 80 zł na opał oraz zasiłek okresowy w wysokości 119,33 zł, a uzyskany w ten sposób dochód w całości przeznaczał na leki oraz opiekę zdrowotną. Podniósł, iż jego renta socjalna w kwocie 567,31 zł jest niewielka, i nie pozwala mu na zaspokojenie wszystkich potrzeb, a jego stan zdrowia nie ulega poprawie. Wskazał, iż ośrodek pomocy skierował do sądu sprawę o wyłudzenie świadczeń lecz w ocenie skarżącego jest to niezasadne, gdyż wniosek o przyznanie renty socjalnej składał w Ośrodku, a w związku z tym organ pomocy winien wiedzieć iż otrzymuje świadczenie rentowe. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi wskazano, iż jedynie część z nich dotyczy zaskarżonej decyzji. Wyjaśniono, iż stwierdzenie skarżącego, iż Ośrodek winien wiedzieć, że pobiera on rentę socjalną gdyż za jego pośrednictwem składał wniosek nie jest zasadny. Wniosek ten zgodnie z właściwością został przekazany do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a organ pomocy społecznej nie był zobligowany do ustalenia sposobu jego załatwienia. Poza tym w tym czasie skarżący nie ubiegał się o świadczenia z pomocy społecznej. A zatem nie przeprowadzono wywiadów środowiskowych, które tę okoliczność mogłyby ujawnić. Natomiast na skarżącym jako beneficjencie świadczeń ciążył obowiązek poinformowania o wszystkich swoich dochodach. W swoich oświadczeniach zaś skarżący nie podał, iż otrzymuje rentę socjalną. Wyjaśniono, iż odnośnie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń skarżący winien złożyć wniosek w tym przedmiocie do organu pomocy. Podano także, iż wbrew twierdzeniom skarżącego był on objęty świadczeniami z pomocy społecznej, a w związku z tym także te zarzuty nie znajdują uzasadnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podnieść należy, iż w myśl art. l § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz. 1269) sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zatem rozpoznając skargę na decyzję Sąd dokonuje oceny, czy przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź też procesowego, obowiązujące w dacie orzekania przez organy administracji. Przy czym Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga wniesiona w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, iż przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja dotycząca zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, nie zaś decyzje uchylające wcześniejsze orzeczenia o przyznaniu świadczeń. W związku z tym argumenty skarżącego odnośnie powodów, dla których nie ujawnił wszystkich swoich dochodów, a tym samym pobrał świadczenie nienależne nie były przedmiotem postępowania organów administracji w niniejszej sprawie. Wskazać jednak należy, iż to na świadczeniobiorcy ciąży obowiązek rzetelnego informowania o swojej sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej oraz wszelkich zmianach w tym zakresie, a w związku z tym odpowiedzialności za zatajenie informacji skarżący nie może przerzucać na organ pomocy. Podnieść jednak należy, iż wprawdzie świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej z pomocy społecznej niezależnie od dochodu rodziny, lecz w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu (ar. 98 w związku z art. 104 ust. 4 ustawy, z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz..U. Nr 64 poz. 593 ze zm.). W niniejszej sprawie organy ustaliły wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz nakazały jego zwrot w terminie 7 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji. Należy jednak wskazać, iż w toku postępowania administracyjnego strona złożyła wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu przedmiotowej należności, uzasadniając to trudną sytuacją materialną. Ustalając zatem wysokość należności podlegającej zwrotowi należało jednocześnie rozstrzygnąć przedmiotowy wniosek strony. Nie można bowiem podzielić stanowiska organu odwoławczego, iż wniosek taki podlega rozpatrzeniu w odrębnym postępowaniu. Należy bowiem zwrócić uwagę, iż zgodnie z powołanymi przepisami organ nie ma uprawnień do umarzania nienależnie pobranych świadczeń, lecz jedynie do odstąpienia od ich zwrotu. Skoro zatem w drodze decyzji administracyjnej organ ustala zarówno wysokość należności podlegającej zwrotowi, a także określa termin zwrotu tej należności (art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej) to tym samym decyzją taką nakłada obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Decyzja ta zresztą stanowi podstawę do prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Zatem jedynie w decyzji określającej obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie, pobranych można jednocześnie obowiązek ten zmodyfikować poprzez odstąpienie od żądania zwrotu należności w całości lub w części. Natomiast wydawanie odrębnej decyzji w tym przedmiocie stanowiłoby de facto orzekanie w tej samej sprawie. Nadto w przypadku pozytywnego załatwienia wniosku strony w obrocie prawnym funkcjonowałyby dwie sprzeczne ze sobą decyzje (jedna określałaby obowiązek zwrotu należności, a druga z tego obowiązku zwalniała w całości lub w części), co jest niedopuszczalne. Skoro zatem w trakcie postępowania administracyjnego pojawił się wniosek strony o odstąpienie od żądania zwrotu należności, to należało wniosek taki rozstrzygnąć z zachowaniem zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Wobec powyższego w oparciu o art. 145 § l pkt l lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270) orzeczono jak w sentencji wyroku. Sąd podjął rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji w oparciu o art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.