II SA/Ol 673/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. O. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi R. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]" z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie skierowania na kontrolne sprawdzenie kwalifikacji do kierowania pojazdami postanawia odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – R. O. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, stwierdzając, że nie ma możliwości sfinansowania tych kosztów postępowania. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący prowadzi sam gospodarstwo domowe. Do jego majątku należą dwa samochody "[...]" marki: "[...]" (rocznik: "[...]") i "[...]" (rocznik: "[...]"). Poza wskazanymi przedmiotami wartościowymi, skarżący nie wykazał żadnych nieruchomości i zasobów pieniężnych. W rubryce nr 10 wykazał dochód z tytułu działalności gospodarczej w wysokości "[...]", natomiast w rubryce nr 11 jako zobowiązania i stałe wydatki - wydatki miesięczne: raty kredytów - "[...]", karty debetowe - "[...]", koszty leczenia - "[...]". W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, wezwany on został do przedłożenia wskazanych w wezwaniu dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych oraz pouczony, że ich nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżący przesłał pismo procesowe, w którym oświadczył: "w poprzedniej korespondencji (...) przedstawiłem w sposób jasny a przejrzysty, a kolejne wymogi mi stawiane uważam za nieuzasadnione i uważam, iż Sądy utrudniają obywatelowi możliwość bronienia się w swojej sprawie (...)". Dodał, że dokumentuje swoje dochody, załączając zeznanie podatkowe za 2015 r. Wyjaśnił, że lokal, w którym prowadzi działalność gospodarczą znajduje się w "[...]", zaś na poprzednie porady prawne prawnika mógł sobie pozwolić, ponieważ były dużo tańsze (na poziomie "[...]"), zaś sporządzenie skargi kasacyjnej jest już dla niego dużym kosztem i obciążeniem, dlatego zwraca się o przyznanie radcy prawnego z urzędu. Zgodnie z załączoną do pisma kopią zeznania podatkowego "[...]" wraz z załącznikiem "[...]", przychód za 2015 r. wyniósł "[...]", koszty uzyskania przychodu: "[...]", zaś dochód: "[...]". Mając na uwadze zawarte w piśmie procesowym skarżącego żądanie ustanowienia radcy prawnego, przyjąć należy, że wobec zmiany treści pierwotnego żądania przedmiotem żądania skarżącego jest aktualnie zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, co następuje: W świetle art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika - adwokata lub radcy prawnego, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, następuje gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje natomiast, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych przepisów wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej. Zauważyć jednocześnie należy, iż zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm.), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 19 sierpnia 2015 r., dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3) odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwóch lat; 6) zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. Podkreślić należy, iż wskazany w § 4 rozporządzenia z dnia 19 sierpnia 2015 r. katalog dokumentów źródłowych, których przedłożenia można domagać się od strony, ma charakter przykładowy, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". W konsekwencji wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zarówno w p.p.s.a., jak i w rozporządzeniu z dnia 19 sierpnia 2015 r., nie wymieniono natomiast, nawet w sposób przykładowy, rodzaju dodatkowych oświadczeń, które strona zobowiązana jest przedłożyć na wezwanie. Powyższe oznacza natomiast, że ich wybór, zależny od okoliczności sprawy, pozostawiono uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie, skarżący wezwany został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, a ich wybór nie był w żadnej mierze dowolny. Z uwagi na brak wykazania w formularzu wniosku jakichkolwiek nieruchomości wchodzących w skład majątku skarżącego - w celu wyjaśnienia kwestii dotyczących lokalu, zlokalizowanego pod adresem wskazanym w rubryce nr 2.1. jako adres zamieszkania skarżącego oraz stanowiącym adres miejsca wykonywania działalności gospodarczej (według danych z CEIDG), skarżącego wezwano do wskazania tytułu prawnego/faktycznego przysługującego do tego lokalu, jego powierzchni w m2 oraz przeznaczenia i aktualnego sposobu wykorzystania (pkt 1 wezwania). W celu ustalenia kondycji finansowej prowadzonej przez skarżącego firmy, wezwano go do złożenia kopii dokumentów, z których wynika wysokość przychodu, kosztów uzyskania przychodu oraz dochodu/straty z tytułu prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej za 2015 r. oraz za poszczególne miesiące 2016 r. (pkt 3 wezwania), a także do wskazania składników majątku wykorzystywanego do jej prowadzenia (pkt 2 wezwania). Uzupełniająco wezwano go również do złożenia oświadczenia w zakresie dotyczącym ewentualnych dochodów uzyskiwanych w latach 2015-2016 z innych źródeł niż działalność gospodarcza (pkt 4 wezwania), a także do złożenia wyjaśnień w zakresie dotyczącym pochodzenia środków pieniężnych na opłacenie dotychczasowych kosztów sądowych i możliwości sfinansowania z tego źródła dalszych kosztów postępowania sądowego (pkt 7 wezwania). W związku z tym, że na ocenę sytuacji finansowej strony ma wpływ nie tylko wysokość jej dochodu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków, skarżącego wezwano ponadto do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych także w tym zakresie (pkt 5 wezwania). Dla pełnej oceny możliwości płatniczych skarżącego wezwano go również do złożenia wyciągów z posiadanych przez niego kart kredytowych oraz rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, z okresu od dnia 1 maja 2016 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, a w przypadku nieposiadania kart/karty i/lub rachunku/rachunków lub w przypadku ich likwidacji we wskazanym okresie - dodatkowego pisemnego oświadczenia o nieposiadaniu jakichkolwiek kart kredytowych i/lub rachunków bankowych lub zaświadczenia z banku wskazującego datę jego/ich likwidacji i saldo końcowe oraz wyciągi ze wskazanego okresu do dnia jego/ich likwidacji (pkt 6 wezwania). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że w warunkach niniejszej sprawy, z przyczyn wskazanych wyżej, w pełni uzasadnione było zarówno wezwanie skarżącego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, jak i zakres tego wezwania. W sytuacji określonej w art. 255 p.p.s.a., referendarz sądowy ma bowiem nie tylko prawo, ale i obowiązek, żądać od osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów. W niniejszej sprawie, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia o skutkach niezastosowania się do wezwania, skarżący nie przedłożył większości żądanych oświadczeń i dokumentów źródłowych, co sprawia, że nie jest możliwe dokonanie oceny jego rzeczywistej sytuacji materialnej. Wskazać należy, że skarżący udzielił dodatkowych wyjaśnień, lecz w istocie w sposób wybiórczy i w szczątkowym zakresie. Skarżący wyjaśnił, że lokal, którego adres wskazał w rubryce nr 2.1., znajduje się w "[...]", lecz w żaden sposób nie odniósł się już do żądania wskazania innych składników majątku wykorzystywanego do prowadzenia przez niego działalności gospodarczej. Pomimo wezwania, nie przedłożył również kopii dokumentów, z których wynika wysokość przychodu, kosztów uzyskania przychodu oraz dochodu/straty z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej za poszczególne miesiące 2016 r., a to nie pozwala na dokonanie oceny aktualnej kondycji finansowej firmy skarżącego i poznania jego rzeczywistych możliwości płatniczych, a tym samym także zweryfikowania jego oświadczenia w tym zakresie. Oceny aktualnej sytuacji finansowej skarżącego nie można oprzeć bowiem wyłącznie na załączonej do pisma procesowego kopii zeznania podatkowego za 2015 r., bez wiedzy jak kształtuje się przychód, koszty uzyskania dochodu i dochód za 2016 r. Na marginesie zauważyć również należy, że skarżący przedłożył wprawdzie kopię zeznania rocznego za 2015 r. wraz z załącznikiem, lecz bez potwierdzenia, że w takiej wersji złożone zostało do właściwego urzędu skarbowego. Na zeznaniu podatkowym brak jest podpisu skarżącego. Nie załączono do niego również dowodu jego złożenia w urzędzie skarbowym np. drogą elektroniczną lub oświadczenia wyjaśniającego w tym przedmiocie. Trudno tym samym przyjąć przedłożone przez skarżącego kopie zeznania rocznego za 2015 r. wraz z załącznikiem za w pełni wiarygodne dokumenty. Niezależnie od powyższego, wskazać jednak należy, że w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych, przy ocenie możliwości płatniczych strony prowadzącej działalność gospodarczą decydujące znaczenie ma uzyskiwany przez nią przychód, a nie dochód bądź strata, będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodem, a kosztami jego uzyskania i jednocześnie skutkiem podejmowanych przez stronę mających różne uzasadnienie decyzji gospodarczych. Z tego powodu niski dochód bądź strata nie muszą wcale świadczyć o złej kondycji materialnej firmy prowadzonej przez stronę (por. np. postanowienie NSA z dnia 24 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 49/14, i powołane w jego uzasadnieniu orzeczenia, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W warunkach niniejszej sprawy, skarżący nie wykazał składników majątku wykorzystywanego do prowadzenia działalności gospodarczej oraz wysokości przychodu, kosztów uzyskania dochodu i dochodu za 2016 r., a to nie pozwala stwierdzić w jakiej w rzeczywistości kondycji materialnej znajduje się prowadzona przez niego firma. W dalszej kolejności wskazać należy, że skarżący pomimo wezwania nie przedłożył również ani dodatkowego oświadczenia w zakresie wysokości i przeznaczenia ponoszonych wydatków miesięcznych, w tym informacji na temat zaciągniętych pożyczek/kredytów, ani jakichkolwiek dokumentów w tym zakresie. Jak natomiast wskazano już wyżej na ocenę sytuacji finansowej strony ma wpływ nie tylko wysokość jej dochodu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków. W konsekwencji, brak pełnych informacji w tym zakresie, w tym wskazania źródeł pokrycia ponoszonych wydatków, w tym także na utrzymanie własne, nie pozwala również na ocenę rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego, szczególnie, że wykazane we wniosku wydatki związane ze spłatą kredytów i kart oraz leczeniem w łącznej wysokości "[...]" pochłaniają w większości wykazany dochód w wysokości "[...]". Na zakończenie wskazać również należy, że skarżący nie przedłożył także ani żądanych wyciągów z kart kredytowych i rachunków bankowych ani oświadczenia o ich nieposiadaniu lub zaświadczenia o ich likwidacji. Mając zaś na uwadze wykazane we wniosku wydatki związane ze spłatą kredytów, przypuszczać można, że skarżący posiada jednak rachunki bankowe i/lub karty kredytowe. W dodatkowym oświadczeniu skarżący nie wskazał przyczyn nieprzedłożenia żądanych dokumentów. To, że skarżący, mimo wezwania, nie przedkłada żądanych wyciągów, nie wyjaśniając jednocześnie przyczyn tego stanu rzeczy, uniemożliwia natomiast ocenę rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego. Nie pozwala też przyjąć w sposób nie budzący wątpliwości, że nie dysponuje on środkami pieniężnymi, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania w niniejszej sprawie bez uszczerbku koniecznego dla niego utrzymania. W świetle powyższego stwierdzić należy, że brak pełnych informacji na temat sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego uniemożliwia dokonanie oceny jego rzeczywistej sytuacji materialnej, a tym samym również uwzględnienie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nieujawnienie przez skarżącego, pomimo wezwania, jego sytuacji materialnej w pełnym zakresie uniemożliwia bowiem stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżący rzeczywiście nie jest w stanie ponieść wymaganych na obecnym etapie postępowania kosztów, czy to w całości, czy też w części, bez uszczerbku koniecznego dla niego utrzymania. Prawo pomocy jest natomiast instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do stron, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla nich obiektywnie niemożliwe, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił. W świetle powyższego, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., należało orzec jak w sentencji.