II SA/Ol 728/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie Sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Matczak Protokolant Jakub Borowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2010 r. sprawy ze skargi S. G. na decyzję Kierownika Urzędu z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej I oddala skargę; II przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz adwokata J. S. kwotę 240zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu. Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że w dniu 29 marca 2010r. do Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wpłynął wniosek S. G. o przyznanie świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Po rozpatrzeniu wniosku Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "[...]" odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wspomnianej ustawie. Organ wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania. Wskazano przy tym na regulację art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym..., według której represją jest deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Powołano się przy tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. akt K 49/07), gdzie przyjęto, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączone z wysiedleniem z dotychczasowego środowiska. Zdaniem organu praca S. G. nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa we wspomnianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była ona połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Wniosek o ponowne rozpatrzenie przedmiotowej sprawy wniósł S. G., podkreślając bardzo ciężki charakter pracy jaką musiał wykonywać w czasie wojny (przez 64 miesiące) na rzecz okupantów. Praca ta zaś kosztowała go znaczną utratę zdrowia w postaci skrzywienia kręgosłupa oraz uszkodzenia wzroku. To z kolei wywarło wpływ na późniejsze trudności z podjęciem nauki czy też otrzymaniem dobrze płatnej pracy. Po rozpatrzeniu wniosku Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia "[...]" utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. Organ ponownie wskazał, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania w miejscowości A, będąc cały czas w otoczeniu swojej rodziny. Organ wskazał na regulację art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym..., według której represją jest deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Powołano się przy tym na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. akt K 49/07), gdzie przyjęto, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączone z wysiedleniem z dotychczasowego środowiska. Zdaniem organu praca S. G. nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa we wspomnianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była ona połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Przepisy ustawy zaś nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Skargę na powyższą decyzję wywiódł S. G., wskazując, że praca w majątku niemieckim podczas okupacji była dla niego bardzo dotkliwa. Skarżący podkreślił, że jako osoba niepełnoletnia był odizolowany od rówieśników i nie mógł chodzić do szkoły. Obecnie zaś jest osobą schorowaną, nieporadną i nie mogącą liczyć na żadną pomoc rodziny z uwagi na bycie bezdzietnym wdowcem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz.1269 ze zmianami). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako ppsa) uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Nadto wskazania wymaga, iż sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 ppsa) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie została podjęta z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Przede wszystkim trzeba wskazać, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 96, Nr 87, poz. 395) świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Stosownie zaś do art. 2 represją w rozumieniu tej ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, a także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W kontekście przywołanych regulacji prawnych należy zwrócić uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (K 49/07), gdzie stwierdzono, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym...w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w powołanym wyroku o sygn. akt II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 - "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Z przytoczonych cytatów wyraźnie wynika, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty"). Jednocześnie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. nie miał zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Tak więc zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie deportacyjne przysługuje tym osobom, które podczas II wojny światowej oraz tuż po jej zakończeniu wykonywały pracę przymusową w najbardziej dotkliwej formie, polegającej na ich wysiedleniu ("wyrwaniu") z dotychczasowego środowiska. Na gruncie przedmiotowej sprawy bezspornym jest, iż S. G. wykonywał w okresie od 7 września 1939r. do 24 stycznia 1945r. pracę przymusową w majątku rolnym O. P. w miejscowości A. Skarżący nie kwestionował faktu, iż wykonywał pracę w miejscu swojego przedwojennego zamieszkania i nie był oderwany od swojego środowiska rodzinnego. W odwołaniu wyraźnie wskazał, że w tym samym gospodarstwie pracował jego ojciec jako kowal. W ocenie sądu organ przeprowadził kompletne postępowanie wyjaśniające w sprawie oraz dokonał prawidłowej wykładni kluczowego w postępowaniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym... . Okoliczność pracy przymusowej skarżącego została potwierdzona zeznaniami świadków (akta adm. k. – 8 i 9). Istnienie majątku rolnego, będącego miejscem pracy strony, także nie budzi wątpliwości, gdyż fakt ten dokumentują zaświadczenia stosownych organów (np. Archiwum Państwowego, akta adm., k. – 3). Wobec ustalonych okoliczności faktycznych w przedmiotowej sprawie, nie można uznać, że skarżący został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska życiowego. Był on bowiem w stanie utrzymywać kontakty ze swoją rodziną (pracował w tym samym gospodarstwie co ojciec). Jakkolwiek należy przyznać, że jego sytuacja była obiektywnie trudna, gdyż musiał pracować przymusowo w gospodarstwie, to jednak znajdował się w dotychczasowym miejscu zamieszkania, w znanej okolicy. W o wiele trudniejszym położeniu były osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale wysiedlone z dotychczasowego miejsca zamieszkania do odległej nieznanej miejscowości, co wiązało się również z odizolowaniem od rodziny i koniecznością zorganizowania swojego życia codziennego od podstaw, często w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Dlatego też to właśnie tej drugiej kategorii osób, poddanym dotkliwszej represji, ustawodawca w drodze ustawy o świadczeniu pieniężnym przyznał prawo do otrzymywania świadczenia deportacyjnego. Zasadnie zatem organ odmówił przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia. Wyjaśnić trzeba również, że także obecna, obiektywnie trudna sytuacja życiowa i materialna skarżącego, na której skupia się on w swojej skardze, nie może być podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia. To bowiem jest przyznawane tylko po spełnieniu ściśle określonych przesłanek z ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym..., co jak już wskazano, na gruncie przedmiotowej sprawy nie zostało dopełnione. Na marginesie warto dostrzec, że skarżący będąc w trudnej sytuacji materialnej może rozważyć wystąpienie do organów pomocy społecznej o stosowne wsparcie, bowiem to właśnie te organy są właściwymi do pomocy - w różnej formie, osobom pozostającym w ciężkim położeniu materialnym. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w pkt I w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt II wyroku oparto na § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c w związku z § 2 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. (Dz. U. z dnia 3 października 2002r., Nr 163, poz. 1348).