II SA/Ol 765/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Beata Jezielska Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Protokolant referent Małgorzata Gaida po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2019 roku sprawy ze skargi Ł. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. I. oddala skargę; II. przyznaje adwokat J. K.-D. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego kwotę "[...]"(słownie: ..) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Z akt administracyjnych przekazanych wraz ze skargą wynika, że Burmistrz Miasta (organ I instancji) decyzją z dnia "[...]" odmówił L. K. (dalej skarżący) odstąpienia od żądania zwrotu należności w kwocie 1 143 zł podlegającej zwrotowi z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ustalonych decyzją z dnia 22 stycznia 2018 r., odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz odroczył termin płatności należności podlegającej zwrotowi, do 30 dni od dnia opuszczenia przez skarżącego zakładu karnego. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że skarżący w trakcie pobierania zasiłku stałego w okresie od listopada 2016 r. do stycznia 2017 r. nie poinformował organu wypłacającego świadczenie o pozostawaniu w zatrudnieniu i pobieraniu zasiłku chorobowego. Organ wskazał, że samo odbywanie kary pozbawienia wolności nie czyni sytuacji skarżącego jako szczególnie uzasadnionej do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Umorzenie należności czy odstąpienie od żądania ich zwrotu byłoby w tym momencie przedwczesne. Odwołanie od tej decyzji wniósł skarżący. Wskazał, że przebywa w zakładzie karnym i nie ma możliwości podjęcia odpłatnej pracy z uwagi na to, że odbywa karę pozbawienia wolności po raz drugi. Po opuszczeniu zakładu karnego będzie osobą bezdomną, bez środków na utrzymanie, nie będzie w stanie spłacić zadłużenia. Podkreślił, że jego ówczesny pracodawca twierdził, że to on, a nie ZUS wypłaca zasiłek chorobowy i żądał od niego zwrotu tych świadczeń. Skarżący podniósł, że sytuacja w której znajdzie się po opuszczeniu zakładu karnego jest przypadkiem szczególnie uzasadnionym wskazanym w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W ocenie Kolegium decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa. Fakt, że skarżący odbywa obecnie karę pozbawienia wolności i nie wiadomo kiedy opuści zakład karny, uniemożliwia organowi realną ocenę jego sytuacji, zwłaszcza w zakresie ewentualnych możliwości spłaty zobowiązań. Obecnie wiadomym jest jedynie to, że skarżący przebywa w zakładzie karnym i pozostaje na całkowitym utrzymaniu Państwa w ramach systemu penitencjarnego. Kolegium w ślad za organem pierwszej instancji podkreśliło, że na obecnym etapie postępowania i w aktualnej sytuacji życiowej skarżącego nie można realnie ocenić czy jego sytuacja po opuszczeniu zakładu karnego będzie miała charakter nadzwyczajny, uzasadniający zastosowanie ulg wynikających z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Według Kolegium okoliczności sprawy - na obecnym etapie postępowania - nie wskazują, że w odniesieniu do sytuacji skarżącego zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek", który uzasadniałby możliwość skorzystania z dobrodziejstwa regulacji określonej w art. 104 ust. 4 tej ustawy. Natomiast Kolegium zaznaczyło, że skarżący po opuszczeniu zakładu karnego będzie mógł zwrócić się do organu z kolejnym wnioskiem w zakresie umorzenia bądź odroczenia terminu spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Skargę na ww. decyzję wywiódł Ł. K. Skarżący wniósł o umorzenie spłaty zadłużenia. Skarżący co do zasady powielił stanowisko i argumentację zaprezentowane w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Ponownie opisał okoliczności współpracy z pracodawcą, a ponadto po raz kolejny wskazał, że w okresie od listopada 2016r. do stycznia 2017r., kiedy to pobierał zasiłek stały, nie pracował (przebywał na zwolnieniu lekarskim). Ponadto nie był świadomy tego, że przebywając na zwolnieniu lekarskim nie przysługuje mu prawo do zasiłku stałego. Według skarżącego zobowiązanie go do zwrotu pobranych świadczeń w postaci zasiłku stałego, zniweczy skutki udzielonej mu pomocy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył , co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2018 r., poz. 2107 ). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Nadto wskazania wymaga, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy co wynika z treści art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2018 r., poz. 1302 – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a). Sąd rozstrzygając sprawę nie jest też związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", którym to rozstrzygnięciem organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia "[...]" o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu należności w kwocie 1 143 zł podlegającej zwrotowi z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ustalonych decyzją z dnia "[...]", odmowie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz o odroczeniu terminu płatności należności podlegającej zwrotowi do 30 dni od dnia opuszczenia zakładu karnego. Przede wszystkim wskazać należy, że w dniu 10 marca 2017 r. została wydana decyzja Burmistrza Miasta, uchylająca w całości jego decyzję z dnia "[...]" przyznającą skarżącemu zasiłek stały oraz odmawiająca przyznania tego świadczenia . W związku z powyższą decyzją w dniu "[...]" Burmistrz Miasta podjął wobec skarżącego decyzję w sprawie ustalenia wysokości należności podlegającej zwrotowi z tytułu nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń w kwocie 1.143 zł. i w tym zakresie decyzja ta jest ostateczna i prawomocna. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń stanowi art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, u.p.s. (Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 ). Stosownie do tego przepisu w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Jak wynika z cytowanego art. 104 ust. 4 u.p.s., przypadek uzasadniający zwolnienie z obowiązku zwrotu świadczenia udzielonego w ramach pomocy społecznej musi być przypadkiem "szczególnym". Oznacza to, że w świetle analizowanego przepisu ogół indywidualnych spraw, w których osoby zobowiązane do zwrotu świadczenia z pomocy społecznej domagają się odstąpienia od żądania tego zwrotu, można podzielić na przypadki "zwykłe" oraz przypadki "szczególne". Ustawodawca pojęcia "szczególnie uzasadnionego przypadku" nie zdefiniował. Należy zatem odwołać się do reguł znaczeniowych ogólnego języka polskiego, na gruncie których "szczególny" znaczy tyle, co "odznaczający się czymś osobliwym, zwracający czymś uwagę; niezwykły, wyjątkowy, specjalny, nieprzeciętny" (zob. Uniwersalny słownik języka polskiego, pod red S. Dubisza, Warszawa 2003). Należy również podkreślić, że wymaganej w świetle ww. przepisu oceny wyjątkowości ("szczególności") danego przypadku, w którym określona osoba lub osoby zwracają się o odstąpienie od żądania zwrotu świadczeń, należy dokonywać na tle sytuacji innych osób korzystających z pomocy społecznej. W tym kontekście godzi się zauważyć, że nawet takie okoliczności, jak: ciężka choroba, niepełnosprawność czy trudna sytuacja materialna, same w sobie nie wyczerpują jeszcze pojęcia przypadku "szczególnie uzasadnionego", skoro w świetle art. 7 pkt 1, 5 i 6 u.p.s. ubóstwo, niepełnosprawność oraz długotrwała lub ciężka choroba stanowią jedne z podstawowych ("zwykłych") powodów udzielania świadczeń z pomocy społecznej. W konsekwencji nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Tym bardziej, że - jak nie bez racji wskazuje się w doktrynie - niejako w naturze każdego ciężaru leży to, że jego wykonanie wywołuje określone dolegliwości (por. W. Maciejko (w:) W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, Warszawa 2013, uw. 4 do art. 104). Bezsprzecznie decyzja wydawana na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że to w gestii organu pozostaje odmowa albo uwzględnienie wniosku strony, natomiast sądowa kontrola takiej decyzji ogranicza się wyłącznie do zbadania, czy w toku postępowania organy należycie przeprowadziły postępowanie, a w szczególności, czy podjęły wszelkie czynności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i wszelkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, a także czy dokonana przez te organy ocena prawna tych ustaleń została wyczerpująco uzasadniona. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (zob. wyrok NSA z 9 grudnia 2010 r., I OSK 1156/10, CBOSA). Tym samym ocenie sądowej podlega jedyne badanie legalności prowadzonego postępowania wyjaśniającego, a w szczególności to, czy rozstrzygnięcie podjęte zostało zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego. Kontroli tej nie podlega natomiast rozstrzygnięcie organu administracji jako wynik wyboru jednego z możliwych sposobów rozpatrzenia sprawy. W ocenie Sądu organy jak najbardziej zasadnie przyjęły, że to, iż skarżący odbywa obecnie karę pozbawienia wolności i nie wiadomo kiedy opuści zakład karny, uniemożliwia organowi realną ocenę jego sytuacji, zwłaszcza w zakresie ewentualnych możliwości spłaty zobowiązań. Tym samym zgodzić się trzeba, że na obecnym etapie postępowania i w obecnej sytuacji życiowej skarżącego nie można realnie ocenić czy jego sytuacja po opuszczeniu zakładu karnego będzie miała charakter nadzwyczajny, uzasadniający zastosowanie ulg wynikających z art. 104 ust. 4 u.p.s. Obecnie brak jest podstaw do twierdzenia, że skarżący będzie w takiej sytuacji się znajdował. Niewątpliwie natomiast aktualnie skarżący jest całkowicie utrzymywany ze środków publicznych w ramach systemu penitencjarnego. Bieżąca sytuacja życiowa skarżącego nie pozwala na stwierdzenie, że wobec niego zaistniała nadzwyczajna przesłanka uzasadniająca zwolnienie go z obowiązku zwrotu świadczenia udzielonego w ramach pomocy społecznej. Słusznie również organ odwoławczy dostrzegł, że po opuszczeniu zakładu karnego skarżący będzie miał ewentualnie możliwość przedłożenia kolejnego wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu rzeczonych należności. Skarżący w skardze wielokrotnie podkreślał, że w okresie od listopada 2016 r. do stycznia 2017 r., kiedy pobierał zasiłek stały nie pracował, przebywał na zwolnieniu lekarskim, a pieniądze, które otrzymywał z tego tytułu z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwracał pracodawcy. Kwestia ta nie może być jednak przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie, która dotyczy oceny decyzji o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Mogła ona być ewentualnie podnoszona przy zaskarżaniu decyzji ustalającej wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń. W ocenie Sądu skarżona decyzja organu odwoławczego i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami i nie zachodzą przesłanki uzasadniające ich uchylenie, zaś zgromadzony w sprawie materiał dowodowy należy uznać za kompletny i wyczerpujący, pozwalający na wydanie decyzji zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Nie może być zatem mowy o wskazywanym w skardze naruszeniu przepisów prawa przy wydaniu zaskarżonych decyzji. W związku z powyższym, skargę jako niezasadną, należało oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o czym orzeczono w pkt I sentencji wyroku. O kosztach zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu orzeczono w pkt II wyroku na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1714).