II SA/Ol 769/19

Dnia 26 listopada 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia NSA Janina Kosowska Sędziowie sędzia WSA Adam Matuszak (spr.) sędzia WSA Piotr Chybicki Protokolant specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 listopada 2019 roku sprawy ze skargi G. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego - uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Decyzją z dnia 16 lipca 2019 r. Dyrektor Działu Ośrodka Pomocy Społecznej "[...]" (dalej: organ pierwszej instancji) odmówił "[...]" (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Organ pierwszej instancji uznał bowiem, że skoro nie dało się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność matki skarżącej, to nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220, z późn. zm., dalej: ustawa), co wykluczało przyznanie przedmiotowego świadczenia. W złożonym od powyższej decyzji odwołaniu skarżąca podniosła, że matka wymaga stałej opieki. Z tej przyczyny skarżąca zmuszona była zrezygnować z pracy, gdyż poza nią nie ma osoby, która mogłaby zapewnić matce opiekę. Dodała, że rodzeństwo ma "swoje rodziny i pracę". Samorządowe Kolegium Odwoławcze w "[...]" (dalej: Kolegium) decyzją z dnia 12 sierpnia 2019 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium stwierdziło, że sprawowanie przez skarżącą doraźnej opieki nad matką (5 godzin dziennie) nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oceniło, że opieka ta nie jest tak absorbująca, aby uniemożliwiła skarżącej aktywność zawodową, tym bardziej, że może w niej uczestniczyć czworo rodzeństwa skarżącej, zwłaszcza w zakresie gotowania, sprzątania, robienia zakupów, realizacji recept, pomocy przy dbaniu o higienę osobistą. Kolegium zaznaczyło, że rodzina i praca nie mogą być przeszkodą we wspólnym sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką. Zaznaczyło, że z uwagi na powyższe nie oceniało prawidłowości odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia przez organ pierwszej instancji z powodu daty powstania niepełnosprawności matki. W skardze wniesionej do tut. Sądu skarżąca podniosła, że matka wymaga całodobowej opieki. Wyjaśniła, że dwaj bracia są niepełnosprawni i nie mogą pracować, siostra jest osobą niepełnosprawną umysłowo i znajduje się pod opieką córki, zaś trzeci brat – zmarł. W tej sytuacji skarżąca jest jedyna osobą, która może opiekować się matką. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Przy piśmie procesowym z 14 dnia października 2019 r. skarżąca przedłożyła kopie: orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 18 marca 2019 r. o całkowitej niezdolności do pracy "[...]", orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 1 kwietnia 2015 r. "[...]" oraz odpisu skróconego aktu zgonu "[...]" z dnia 21 kwietnia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej: p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa. Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skargę należało uznać za zasadną. Orzeczenia te zostały bowiem wydane z istotnym naruszeniem przepisów prawa procesowego w zakresie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późn. zm., dalej: k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1b ustawy w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przede wszystkim należy stwierdzić, że podstawą odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie może być data powstania niepełnosprawności jej matki. Wprawdzie zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (pkt 2), jednak należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (co ma miejsce w niniejszej sprawie), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Tym samym w odniesieniu do tych osób, a w niniejszej sprawie do matki skarżącej, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (por. np. wyrok NSA z 20 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 2593/16, CBOSA). Ponadto, przedwczesne jest stanowisko Kolegium, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na zakres sprawowanej nad matką opieki i możliwą pomoc rodzeństwa w tym zakresie. Kwestia ta nie została bowiem dostatecznie wyjaśniona, co narusza powołane wyżej przepisy. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Warunkami koniecznymi do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bezspornie więc są sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia. Kwestionując możliwość sprawowania przez skarżącą opieki nad matką w zakresie wymaganym przez cytowany przepis Kolegium wskazało, że opieka ta jest sprawowana w wymiarze 5 godzin dziennie, a ponadto matka i córka mieszkają pod innymi adresami. Kolegium nie podało, czy odległość między tymi miejscami zamieszkania (w tej samej miejscowości) jest na tyle znaczna, że uniemożliwia skarżącej stałą lub długotrwałą opiekę nad matką. Należy podkreślić, że określona w art. 17 ust. 1 ustawy przesłanka sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym nie jest powiązania z warunkiem stałego zamieszkiwania osoby sprawującej opiekę z osobą niepełnosprawną. Trzeba też wskazać, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1172) do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym (tak, jak matka skarżącej - vide: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 10 czerwca 2019 r.) wymaga więc - w zależności od rodzaju schorzenia i stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, co nie jest równoznaczne z opieką całodobową. Matka skarżącej jest osobą o znacznie ograniczonej możliwość samodzielnej egzystencji, a zatem w określonych warunkach, może samodzielnie zaspokajać co najmniej część podstawowych potrzeb życiowych. Dodać należy, że warunek całodobowej opieki dotyczy osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, a więc z takimi osobami, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych). Tym samym, fakt osobnego mieszkania osoby sprawującej opiekę i osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, która nie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, nie wyklucza, że w danym stanie faktycznym może być spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 ustawy, o ile sprawowanie opieki pozostaje w związku z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Kolegium stwierdziło też, że w sprawowaniu opieki nad matką skarżąca może posiłkować się pomocą rodzeństwa. Stanowisko to nie zostało oparte na prawidłowo ustalonych okolicznościach faktycznych. W toku postępowania wyjaśniającego nie poczyniono żadnych ustaleń, które mogłyby stanowić podstawę do takiego wniosku, nie ustalono nawet miejsc zamieszkania tych osób ani nie zbadano, czy rzeczywiście mogą oni zapewnić prawidłową opiekę matce. Jak natomiast wynika z przedłożonych Sądowi przez skarżącą kserokopii dokumentów dotyczących braci skarżących (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 18 marca 2019 r. o całkowitej niezdolności do pracy, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 1 kwietnia 2015 r., odpis skróconego aktu zgonu z dnia 21 kwietnia 2019 r.), jest prawdopodobne, że żaden z synów rzeczywiście nie może opiekować się matką. Ponadto, jak podała skarżąca w skardze, jej siostra - z uwagi na niepełnosprawność umysłową i pozostawanie pod opieką córki - także nie może sprawować opieki nad matką. Okoliczności te nie były jednak poddane ocenie organów administracji, co narusza art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni powyższe stanowisko Sądu. W szczególności zbada, czy rodzeństwo skarżącej jest obiektywnie zdolne do sprawowania prawidłowej opieki nad niepełnosprawną matką, czy też taka możliwość jest wykluczona. Oceny niemożności sprawowania opieki należy dokonać kierując się zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Dokonując tej oceny, zdaniem Sądu, nie można z góry założyć, że tylko osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym, nie jest zdolna do sprawowania pełnej i efektywnej opieki nad tego wymagającym. Fakt zatem, że brat skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, orzeczonym na stałe, podobnie jak stan jego zdrowia i rodzaj schorzeń, wymaga oceny w kontekście realnej możliwości zapewnienia przez niego opieki matce. Powyższe pozwoli na ocenę czy niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą pozostaje w związku ze sprawowaniem przez nią opieki nad matką. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji.