II SA/Ol 77/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) Sędziowie sędzia WSA Bogusław Jażdżyk asesor WSA Grzegorz Klimek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 25 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 20 grudnia 2023 r., SKO.82.1685.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium") utrzymało w mocy decyzję Kierownika Zespołu w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w G., działającego z upoważnienia Burmistrza G. (dalej: "organ I instancji") z dnia 10 listopada 2023 r. o odmowie przyznania M.P. (dalej: "skarżący") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem S.P. W uzasadnieniu wyjaśniono, że organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia w związku z opieką nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji uznał, że opieka sprawowana nad ojcem nie jest opieką stałą, która uniemożliwia skarżącemu podjęcie zarobkowania. Poza tym jest to opieka sprawowana wspólnie z siostrą, a ojciec, mimo że jest osobą schorowaną, jest samodzielny na tyle, aby pozostawać samemu w domu. Kolegium, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, wskazało, że ojciec skarżącego został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności z koniecznością zapewnienia mu stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, z treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, a ustalony znaczny stopień datuje się od [...] 2023 r. Skarżący mieszka z ojcem, ojciec skarżącego jest niepełnosprawny [...], ma także schorzenia wieku podeszłego. Ojciec porusza się przy pomocy kul, nie jest osobą leżącą, samodzielnie korzysta z toalety, myje się, samodzielnie spożywa posiłki, kontroluje i przyjmuje leki, samodzielnie się ubiera. Pomaga mu córka, która opłaca rachunki, przynosi obiady, które skarżący odgrzewa. Podczas wizyt lekarskich ojcu towarzyszy zięć, który wozi go swoim autem, a także skarżący, wymiennie z siostrą. Zakres pomocy świadczonej przez skarżącego obejmuje pranie, sprzątanie czy palenie w piecu. Skarżący oświadczył, że nie pamięta kiedy ostatni raz pracował na umowie o pracę, pracował sezonowo za granicą przy zbieraniu owoców i warzyw (ostatni raz pracował za granicą 5 lat temu). Kolegium uznało, że niewątpliwie skarżący udziela pomocy ojcu, jednak pomoc ta nie wyklucza podjęcia przez niego pracy. Poza tym pomocy w opiece nad ojcem udziela mu siostra oraz jej mąż. Pomoc skarżącego ogranicza się głównie do czynności wymagających większego wysiłku wykonywanych przez osoby wspólnie mieszkające, tj. sprzątanie, pranie, palenie w piecu. Czynności te i tak skarżący musi wykonywać mieszkając wspólnie z ojcem, musiałby je również wykonywać mieszkając sam i pracując. Ponadto ojciec skarżącego jest na tyle samodzielny, że nie potrzebuje stałego nadzoru ani pomocy w czynnościach dnia codziennego. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie domagając się jej uchylenia z powodu naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) – dalej jako: "u.ś.r.". W uzasadnieniu skarżący podniósł, że organ dokonał rozstrzygnięcia w oparciu o kryteria nieprzewidziane przepisami prawa, tymczasem jedynym kryterium jest uznanie osoby, na rzecz której jest sprawowana opieka za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym. Skarżący wskazał, że status osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym został przyznany ojcu z powodu [...]. Schorzenia te, zdaniem skarżącego, wymagają całodobowej opieki, aby była możliwość wezwania pomocy. Skarżący zauważył, że jego ojciec nie wymaga całodobowej pielęgnacji, ale wymaga opieki, która daje mu poczucie bezpieczeństwa w razie wystąpienia m.in. zaburzeń [...]. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Kolegium wniosło również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. (§ 1). Na wstępie należy wyjaśnić, że Sąd orzekał w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez organ, a skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy w ustawowym terminie. Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie istotę sporu stanowiło ustalenie, czy skarżący spełnił przesłankę do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, wskazaną w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. czy istniał związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad ojcem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Materialnoprawną podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej określał art. 17 ust. 1 u.ś.r., który w dacie wydawania zaskarżonej decyzji stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Powyższy przepis określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Przysługuje ono bowiem osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. O ile przy tym konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Zwrócić bowiem w tym miejscu należy uwagę, że wprawdzie ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki", tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej: "CBOSA"). Omawiane świadczenie nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, lecz jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która tej opieki wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Ponadto przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. Zatem zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna (niepodejmowanie zatrudnienia) musi być spowodowane bezpośrednią koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Przy czym opieka ta musi być związana wyłącznie z osobą chorego (nakierowana na jego osobę), a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Czynności takie więc jak: zakupy, sprzątanie, pranie czy gotowanie - z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) - nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie bo nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki" (por. wyrok NSA z dnia 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21, dostępny w CBOSA). Uwzględnienie tego rodzaju czynności jako mieszczących się w pojęciu: "opieka nad osobą" prowadziłoby do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać przede wszystkim trzeba, że okolicznością bezsporną jest, iż ojciec skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając jednak na uwadze zakres i rozmiar czynności jakie skarżący wykonuje opiekując się ojcem oraz stopień samodzielności ojca w codziennym funkcjonowaniu, nie sposób przyjąć, że skarżący rzeczywiście nie może wykonywać przy tym jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z ustaleń organu I instancji wynika bowiem, iż ojciec skarżącego jest osobą schorowaną, po [...], ma także schorzenia wieku podeszłego. Ojciec porusza się przy pomocy kul, nie jest osobą leżącą, samodzielnie korzysta z toalety, myje się, samodzielnie spożywa posiłki, kontroluje i przyjmuje leki, samodzielnie się ubiera. Zakres pomocy świadczonej przez skarżącego obejmuje pranie, sprzątanie czy palenie w piecu. Skarżący nie wykonuje przy ojcu czynności pielęgnacyjnych, a także innych ściśle związanych z jego osobą, które wymagałyby ciągłej jego obecności. Poza tym ojcu pomaga również córka, która opłaca rachunki, przynosi obiady, które skarżący odgrzewa. Podczas wizyt lekarskich ojcu towarzyszy zięć, który wozi go swoim autem, a także skarżący, wymiennie z siostrą. W tej sytuacji rację mają organy obu instancji, iż taki zakres wykonywanych czynności nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia pracy, chociażby w niewielkim zakresie. W przeważającej części opieka nad ojcem sprowadza się bowiem w tym przypadku do typowych czynności dnia codziennego, związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a zatem nie powoduje konieczności sprawowania nad nim stałej opieki. Poza tym czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej (por. wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 858/21, dostępny w CBOSA). Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że pomoc ojcu przy wizytach u lekarza, przygotowywaniu obiadu, regulowaniu bieżących rachunków jest udzielania również przez córkę. Prawidłowe było zatem stanowisko organów obu instancji, iż w przedmiotowym stanie faktycznym brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem przez niego opieki nad ojcem - w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Skarżący nie spełniał tym samym przesłanek do przyznania mu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że skarżący - z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje względem ojca - ma możliwość podjęcia pracy. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj. zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.