II SA/Ol 778/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 listopada 2013r. wniosku J. Z. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia przyznać wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu PPF, skarżący – J. Z. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu, powołując się na bezzasadność wykonania badań, na które został skierowany, wskazał, iż w grudniu 2013 r. traci zasiłek dla bezrobotnych, a wobec zatrzymania prawa jazdy nie będzie mógł podjąć pracy. Składając oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, w rubryce nr 6 (Stan rodzinny) wykazał dwoje dzieci i byłą żonę, w rubryce nr 7.1. (Nieruchomości) - mieszkanie o pow. 47 m2, w rubryce nr 10 (Dochody) - dochód własny z tytułu zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 670 zł brutto oraz dochód żony z tytułu umowy zlecenie w kwocie 1.600 zł brutto, dodając, że "od 2.08" jest ona osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego rodziny oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej (w zakresie odnoszącym się do trzech lokali mieszkalnych, których adresy wskazane zostały w skardze i we wniosku, posiadanych ewentualnie samochodów, stanu majątkowego osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym) oraz finansowej (w zakresie odnoszącym się do obecnego dochodu jego i jego byłej żony oraz dochodów, uzyskiwanych przez nich przed zarejestrowaniem się w urzędzie pracy jako osoby bezrobotne, ewentualnego korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej/świadczeń rodzinnych lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje bądź osoby trzecie lub też z pomocy członków rodziny, wysokości i przeznaczenia ponoszonych wydatków, a ponadto wyciągów z rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie skarżący przedłożył pismo procesowe, w którym oświadczył: "nie prowadzę wspólnego gospodarstwa z byłą żoną z uwagi na to że Państwo Polskie rozbiło moją rodzinę w 2011 r." i załączył do niego kopię wyroku, wydanego w sprawie o rozwód. Odnosząc się do kwestii związanej z trzema lokalami mieszkalnymi, wyjaśnił, iż jeden z nich był "wynajętym mieszkaniem żony", drugi - udostępniła mu jako schronienie "w zamian za opiekę nad dziećmi z uwagi na to że pojechała do pracy", trzeci zaś - wykazany w rubryce nr 7.1. - jest mieszkaniem, którego współwłaścicielami są skarżący, jego była żona i dzieci. Wskazał również, iż samochód sprzedał "za bezcen na złom", nie posiada oszczędności "ani innych własności", płaci alimenty po 350 zł i 150 zł na dwoje dzieci, z opieki społecznej nie korzysta, jedyne co posiada to telefon, za który płaci 50 zł. Oświadczył: "Konto w banku udostępniła mi była żona aby móc płacić alimenty. (...) Ubranie posiadam tylko co na sobie i w plecaku. To jest mój dorobek w tym kraju, (...)". Do przedmiotowego pisma skarżący załączył ponadto własną "Indywidualną kartę wypłat zasiłków", z której wynika, że z zasiłków tych nie były dokonywane potracenia z tytułu alimentów, a ich wysokość netto od lipca do października 2013 r. wynosiła 568,50 zł. Postanowieniem z dnia 6 listopada 2013r., Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, ze względu na nieprzedłożenie przez stronę dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, w tym dochodów i wyciągów z rachunku bankowego byłej żony, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Podkreślono, że brak jest pełnych informacji na temat sytuacji materialnej jego rodziny, ponoszonych wydatków, co uniemożliwia ocenę możliwości płatniczych skarżącego oraz ustalenie, czy również przy pomocy rodziny nie jest on w stanie zdobyć środków pieniężnych na pokrycie kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Wskazano ponadto skarżącemu na konieczność podania informacji o aktualnym sposobie wykorzystania mieszkania, którego jest współwłaścicielem, a w którym obecnie nie mieszka. Wyjaśniono, że na ocenę możliwości finansowych strony ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. Sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może bowiem pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Zaznaczono również, że pomimo wezwania, skarżący nie przedłożył ani wyciągów z własnych rachunków bankowych, ani wyraźnego oświadczenia o nieposiadaniu jakichkolwiek rachunków bankowych. W ustawowym terminie J. Z. złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, tłumacząc, że żona od 2 sierpnia jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, przy czym data ta, jak dowiedział się, jest też datą zatrudnienia. Wyjaśnił że żona ze względu na utratę zatrudnienia w kraju, wyjechała na cztery miesiące do pracy za granicę jako opiekunka. Jest zatrudniona przez polską firmę za 1600 zł brutto. Podał, że zaświadczenie o dochodzie żony może przedstawić w grudniu, po jej powrocie do Polski. Wyjaśnił, że posiadają mieszkanie własnościowe na wsi w miejscowości Ł., 14-520 P., które nie przedstawia, jak stwierdził żadnej wartości. Wyjechali stamtąd z uwagi na brak pracy. Od 8 lat wynajmowali stancje, obecnie w E., gdzie się uczy syn oraz w O. wynajmuje żona. Wskazał, że aktualnie mieszka w mieszkaniu wynajmowanym przez żonę, gdyż opiekuje się dziećmi. Zgodził się na to, gdyż kocha dzieci i chce odbudować rodzinę, a wyjazd żony zapewni utrzymanie rodzinie. Oświadczył, że zasiłek wpływa na konto żony, która je mu udostępniła. Alimenty zaś są jeszcze dobrowolne, gdyż nie stać go na komornika. Wyjaśnił, że prócz mieszkania na wsi nie posiadają żadnych przedmiotów wartościowych, przez ciągłe wynajmowanie stancji nawet musieli sprzedać obrączki. Nie może też liczyć na żaden kredyt. Zaznaczył, że stara się jak może, zbiera puszki i butelki. Poprosił o chociaż częściowe zwolnienie z kosztów i rozłożenie ich spłaty na raty dopóki nie znajdzie pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W wyniku wniesienia przez wnioskodawcę sprzeciwu przeciwko wymienionemu postanowieniu referendarza sądowego straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a). Podnieść należy, iż co do zasady (art. 199 p.p.s.a.) strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, natomiast przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od tej generalnej zasady, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Celem tej instytucji jest zapewnienie realnego prawa do sądu stronie, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części. Ponieważ jednak udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa, to instytucja ta, jak podkreśla się w orzecznictwie, może mieć zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, tj. w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście i obiektywnie niemożliwe. Tylko wtedy bowiem istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru ponoszenia kosztów postępowania sądowego dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 9 stycznia 2008r. sygn. akt II GZ 203/07 oraz postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04). W art. 245 p.p.s.a. przewidziano możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Prawo to przyznaje się, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) polega natomiast na zwolnieniu tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zasadnym jest wyjaśnić, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składa się prócz uzyskiwanego dochodu także posiadany majątek. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że na obecnym etapie postępowania sytuacja majątkowa wnioskodawcy uzasadnia przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi. Zauważyć należy bowiem, że na obecnym etapie postępowania są to jedyne koszty, które skarżący będzie musiał ponieść w celu rozpatrzenia jego skargi przez sąd. Zauważyć tutaj można, że wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział adwokata czy radcy prawnego w tym postępowaniu nie jest niezbędny. Dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wprowadzony został wymóg adwokacko-radcowski. Tym samym na obecnym etapie postępowania udział wnioskowanego adwokata nie jest konieczny. Okoliczność tę Sąd miał na uwadze, bowiem oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że utrzymuje siebie i dwójkę małych dzieci jedynie z zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 580 zł netto, dodatkowo stara się uzyskać środki ze sprzedaży zebranych butelek i puszek. Zgodnie z wyjaśnieniami skarżącego nie może aktualnie przedstawić wyciągów bankowych i zaświadczenia o dochodzie byłej żony do czasu jej powrotu z zagranicy. Mimo przedstawionej trudnej sytuacji skarżącego nie można też pominąć, że skarżący wraz z byłą żoną posiadają mieszkanie własnościowe o pow. 47 m2, które wbrew twierdzeniom strony musi przedstawiać jakąś wartość. Wyjaśnienia strony nie przekonują, iż np. zbycie tej nieruchomości, czy jej wynajęcie nie jest możliwe. Na uwadze należy mieć również wynagrodzenie byłej żony, które uzyska za pracę opiekunki po powrocie do kraju. Sytuacja przedstawiona przez skarżącego pozwala na przyjęcie, że obecnie prowadzą z byłą żoną wspólne gospodarstwo domowe, wspólnie troszcząc się o byt swojej rodziny, dlatego nie można pominąć tego spodziewanego dochodu rodziny. Okoliczności te uzasadniają częściowe uwzględnienie wniosku co do zwolnienia od uiszczenia wpisu sądowego. W przypadku ewentualnych dodatkowych kosztów, skarżący będzie mógł złożyć kolejny wniosek, w którym Sąd będzie mógł rozważyć aktualne możliwości skarżącego co do poniesienia tych kosztów. Reasumując, przyjmując wiarygodność oświadczeń skarżącego - złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy - że znajduje się on w trudnych warunkach materialnych, że nie posiada realnych możliwości poniesienia kosztów postępowania, wniosek o przyznanie prawa pomocy należało uwzględnić we wskazanym zakresie. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.