II SA/Ol 778/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Asesor WSA Grzegorz Klimek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 lutego 2026 r. sprawy ze skargi I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uchylenia prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego na dziecko oddala skargę. Po otrzymaniu wniosku I.K. (dalej: "skarżąca") o przyznanie świadczenia Rodzinny kapitał opiekuńczy (dalej: "świadczenie RKO") na córkę A., informacją z dnia 16 stycznia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS") przyznał skarżącej wnioskowane świadczenie w okresie od 1 kwietnia 2024 r. do 31 marca 2025 r. w kwocie po 1000 zł miesięcznie. Po złożeniu przez skarżącą w dniu 2 października 2024 r. wniosku o świadczenie Aktywnie w żłobku (dalej: "świadczenie AWŻ") na to samo dziecko, decyzją z dnia 16 stycznia 2025 r. ZUS odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia z powodu przyznania w okresie wcześniejszym do 31 marca 2025 r. RKO. Jednocześnie ZUS poinformował, że będzie kontynuować wypłatę świadczenia RKO do końca okresu, na który został przyznany, oraz, że nie można jednocześnie pobierać świadczenia RKO i świadczenia AWŻ. W związku z tym, że skarżąca podtrzymała wniosek o świadczenie AWŻ i domagała się wypłaty tego świadczenia od października 2024 r., ZUS decyzją z dnia 17 stycznia 2025 r. uchylił decyzję odmowną z dnia 16 stycznia 2025 r. i przyznał prawo do świadczenia AWŻ za pobyt dziecka w żłobku od 1 października 2024 r. do dnia, w którym dziecko przestanie uczęszczać do wskazanej placówki. Następnie decyzją z dnia 4 lutego 2025 r. ZUS uchylił skarżącej prawo do świadczenia RKO na córkę od 1 października 2024 r. do 31 marca 2025 r. w związku z tym, że na córkę zostało przyznane świadczenie AWŻ. W decyzji poinformowano skarżącą o konieczności zwrotu nadpłaconego świadczenia RKO za okres, w jakim doszło do zbiegu świadczeń RKO i AWŻ. Organ wyjaśnił również, że kwota podlegająca zwrotowi zostanie określona odrębną decyzją. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że w chwili składania wniosku o świadczenie AWŻ nie została poinformowana o utracie prawa do świadczenia RKO z datą wsteczną. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej świadczenia RKO w całym okresie, ewentualnie o uchylenie świadczenia RKO z dniem 1 lutego 2025 r. Decyzją z dnia 4 marca 2025 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzje organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że skarżąca była dwukrotnie informowana (9 sierpnia 2024 r. i 16 stycznia 2025 r.) o braku możliwości pobierania dwóch świadczeń jednocześnie, tj. RKO i AWŻ. Jednakże decyzja, co do wyboru konkretnego świadczenia leży po stronie rodziców. Zdaniem Prezesa ZUS, organ I instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy oraz prawidłowo zastosował regulacje prawne z art. 75 ust. 9 ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowywaniu dziecka – "Aktywny rodzic" (Dz.U. z 2024 r. poz. 858 ze zm.) – dalej: "u.w.r.a.z." oraz art. 34 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 883 ze zm.) – dalej: "u.r.k.o.". Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie domagając się jej uchylenia oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie: - art. 75 ust. 9 u.w.r.a.z. poprzez błędną interpretację i retroaktywne zastosowanie, co powoduje naruszenie art. 2 Konstytucji RP, który normuje zasadę zaufania obywateli do organów państwa i praw nabytych – świadczenie RKO zostało wstecznie uchylone, bez uwzględnienia dobrej wiary i braku winy skarżącej; - art. 32 Konstytucji RP poprzez dyskryminację skarżącą w stosunku do innych rodziców, którzy otrzymali pełne świadczenie RKO przed wprowadzeniem nowego programu; - art. 7 i art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 572 ze zm.) - dalej: "k.p.a.", poprzez działanie niezgodne z interesem społecznym i naruszenie zasady zaufania; - art. 34 ust. 1 i 2 u.r.k.o. poprzez uchylenie prawa bez proporcjonalnego rozliczenia i uwzględnienia okoliczności indywidualnych – ZUS kontynuował wypłatę świadczenia RKO mimo wiedzy o złożonym wniosku o świadczenie AWŻ. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że mając przyznane świadczenie RKO złożyła wniosek o świadczenie AWŻ opierając się na informacjach z Internetu i od dyrektorki żłobka, iż świadczenia te są niezależne. Skarżąca wskazała, że nie została pouczona o konsekwencjach podczas składania wniosku o świadczenie RKO, czy następnie o świadczenie AWŻ. Dopiero w styczniu 2025 r. ZUS poinformował ją o zaistniałym "konflikcie" świadczeń. Skarżąca podała, że pobierała świadczenie RKO w dobrej wierze i już wydała te środki. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Ponadto wniósł o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. 2025 r., poz. 143 – zwanej dalej: "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 § 1 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wyjaśnić należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowania sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym złożył organ, a strona skarżąca nie sprzeciwiła się temu wnioskowi w przepisanym terminie. Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie był art. 75 ust. 9 ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowywaniu dziecka – "Aktywny rodzic". Zgodnie z tym przepisem, rodzinny kapitał opiekuńczy, o którym mowa w ustawie uchylanej w art. 87 (tj. u.r.k.o.), nie przysługuje, jeżeli na to samo dziecko, za dany miesiąc, zostało przyznane prawo do świadczeń "aktywny rodzic". Treść powyższej regulacji nie budzi wątpliwości interpretacyjnych. Z treści tego przepisu wprost wynika, że jeżeli na to samo dziecko, za dany miesiąc, zostało przyznane prawo do świadczeń "aktywny rodzic", to świadczenie RKO – nie przysługuje. Z akt administracyjnych wynika, że skarżąca zgodnie z informacją z 16 stycznia 2024 r. nabyła prawo do świadczenia RKO na córkę w okresie od 1 kwietnia 2024 r. do 31 marca 2025 r. w kwocie po 1000 zł miesięcznie. Następnie wnioskiem z dnia 2 października 2024 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia AWŻ za pobyt dziecka w żłobku. Decyzją z dnia 16 stycznia 2025 r. ZUS odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia z powodu przyznania w okresie wcześniejszym do 31 marca 2025 r. świadczenia RKO. W związku z tym, że skarżąca podtrzymała wniosek o świadczenie AWŻ i domagała się wypłaty tego świadczenia od października 2024 r., ZUS decyzją z dnia 17 stycznia 2025 r. uchylił decyzję odmowną z dnia 16 stycznia 2025 r. i przyznał prawo do świadczenia AWŻ za pobyt dziecka w żłobku od 1 października 2024 r. do dnia, w którym dziecko przestanie uczęszczać do wskazanej placówki. Następnie decyzją z dnia 4 lutego 2025 r. ZUS uchylił skarżącej prawo do świadczenia RKO na córkę od 1 października 2024 r. do 31 marca 2025 r. w związku z tym, że na córkę zostało przyznane świadczenie AWŻ. Decyzja ta została utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją Prezesa ZUS. Jak stanowi art. 75 ust. 8 u.w.r.a.z., w sprawach dotyczących rodzinnego kapitału opiekuńczego, o którym mowa w ustawie uchylanej w art. 87, do którego prawo powstało do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie natomiast z art. 34 u.r.k.o., osoba, która pobrała nienależnie kapitał, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrany kapitał uważa się kapitał wypłacony mimo braku prawa do tego kapitału (ust. 2 pkt 2). W zaistniałych okolicznościach faktycznych i prawnych organy prawidłowo uznały, że wobec pobrania przez skarżącą świadczenia RKO na to samo dziecko, za ten sam okres co przyznane świadczenie AWŻ, zaistniały przesłanki do zwrotu świadczenia RKO. Z tego względu Sąd orzekający w sprawie nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi. Przedstawione w niej argumenty nie przemawiają za koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 5 grudnia 2013 r. sygn. akt K 27/13 stwierdził, że ustawodawca ma co do zasady dużą swobodę regulacyjną stanowienia unormowań dotyczących polityki gospodarczej i społecznej, w tym określania rodzajów poszczególnych świadczeń oraz przesłanek ich przyznawania. Na ustawodawcy ciąży także powinność przyjęcia rozwiązań optymalnych z punktu widzenia potrzeb obywateli, korzystnych dla nich w możliwe wysokim stopniu. Reguła ta intensyfikuje się w wypadku instytucji pomocy społecznej, które – inaczej niż świadczenia o charakterze ubezpieczeniowym – nie są oparte na zasadzie wzajemności, lecz stanowią formę redystrybucji dochodu narodowego za pośrednictwem budżetu państwa (taki charakter ma świadczenie pielęgnacyjne). Dokonując wyboru określonego systemu tzw. osłony socjalnej, ustawodawca realizuje dyrektywy konkretnej polityki społecznej, za której efekty ponosi ostatecznie odpowiedzialność polityczną przed wyborcami. Możliwości jego decyzji są przy tym – co oczywiste – limitowane zasobnością budżetu, strukturą wydatków oraz rozkładem priorytetów w realizacji celów społeczno-gospodarczych. Niewątpliwie podobny charakter jak świadczenie pielęgnacyjne ma świadczenie RKO czy też aktywny rodzic. W uzasadnieniu projektu do ustawy o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowywaniu dziecka – "Aktywny rodzic" ustawodawca wskazał, że świadczenie AWŻ zastąpi obecnie funkcjonujące dofinansowanie obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna. W szczególności znaczące podniesienie maksymalnej wysokości świadczenia z 400 zł miesięcznie w przypadku dofinansowania do 1500 zł miesięcznie w przypadku AWŻ ma zachęcić rodziców w wieku żłobkowym do korzystania z powyższych instytucji opieki oraz podmioty zainteresowane (j.s.t., przedsiębiorców) do tworzenia nowych miejsc opieki. Świadczenie AWŻ jest kierowane do aktywnych zawodowo rodziców dziecka, ma więc charakter aktywizacyjny. W związku z powyższym omawiany projekt ustawy uchyla o wiele mniej korzystne przepisy o dofinansowaniu obniżenia opłaty rodzica za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna zawarte w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3. Omawiany projekt ustawy przewiduje uchylenie ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym przewidującej mniej korzystne świadczenie niż proponowane w projekcie, przy jednoczesnym zachowaniu praw nabytych, tj. zagwarantowaniu rodzicowi prawa do zachowania wcześniej przyznanego rodzinnego kapitału opiekuńczego z możliwością przejścia przez tego rodzica na nowe świadczenie, jeżeli jest ono dla niego bardziej korzystne (np. aktywni zawodowo rodzice pobierający rodzinny kapitał opiekuńczy będą mogli zrezygnować z tego świadczenia i ubiegać się o świadczenie "aktywni rodzice w pracy"). Wybór jednego z trzech powyższych świadczeń będzie zależny od decyzji rodzica przy założeniu, że na to samo dziecko, za dany miesiąc, może być wypłacone tylko jedno ze świadczeń. Z uzasadnienia ww. projektu wynika, że uchylenie u.r.k.o. nie skutkuje pozbawieniem praw do wcześniej przyznanego świadczenia, lecz przeciwnie rodzic ma zagwarantowane zachowanie wcześniej przyznanego kapitału opiekuńczego. Przewidziano natomiast możliwość przejścia rodzica na nowe świadczenie, jeżeli uzna, że jest ono bardziej korzystne. Nadto, w świetle uzasadnienia projektu, nie budzi wątpliwości, że ustawodawca w założeniu przyjął, że na to samo dziecko, za dany miesiąc, może być wypłacone tylko jedno ze świadczeń, zaś wybór należy do rodzica dziecka. W ocenie Sądu, opisana wyżej zmiana systemu wsparcia aktywnych zawodowo rodziców dzieci do lat 3, nastąpiła w sposób nie naruszający zasady równości wobec prawa i gwarantujący zachowanie praw nabytych do świadczeń uzyskanych na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów. W rozpoznawanej sprawie nie było przeszkód, aby skarżąca nadal korzystała z przyznanego jej prawa do świadczenia RKO. Z akt administracyjnych wynika, że ZUS pismem z dnia 9 sierpnia 2024 r. poinformował skarżącą o nowym programie "Aktywny rodzic", a także wyjaśnił, że nie można pobierać dwóch świadczeń jednocześnie, tj. RKO i AWŻ. Również w decyzji z dnia 16 stycznia 2025 r. ZUS poinformował skarżącą, że za te same miesiące nie można jednocześnie pobierać świadczenia RKO i AWŻ. Z kolei w informacji z 16 stycznia 2024 r. przyznającej skarżącej prawo do świadczenia RKO zawarto pouczenie, że ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mające wpływ na prawo do kapitału, osoba nienależnie pobrała kapitał lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do kapitału. Nie można zatem podzielić argumentacji skarżącej w odniesieniu do zarzutów naruszenia zasady ochrony praw nabytych, skoro przepisy u.w.a.z.r. nie pozbawiły podmiotów, którym przyznano świadczenie RKO prawa do korzystania z tego świadczenia do czasu jego utraty, maksymalny okres wypłat przewidziano do października 2026 r. Ustawodawca dał możliwość wyboru jednego ze świadczeń. Z akt wynika, że skarżąca takiego wyboru dokonała, decydując się na świadczenie AWŻ. Niezasadny jest również zarzut nierównego traktowania. Nie ma bowiem mowy o zróżnicowanym traktowaniu osób, które uzyskały prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego i pobrały całą kwotę świadczenia przed dniem 1 października 2024 r. oraz osób takich jak skarżąca, której prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego zostało zakwestionowane. Należy zwrócić uwagę, że prawo skarżącej jest kwestionowane nie w całym zakresie, w jakim zostało jej przyznane zgodnie z informacją ZUS z 16 stycznia 2024 r., tj. od 1 kwietnia 2024 r., ale dopiero od 1 października 2024 r., czyli dopiero od momentu, w którym wystąpił zbieg świadczeń (RKO oraz AWŻ). Do momentu, w którym nie doszło do zbiegu (na skutek złożenia wniosku przez skarżącą), prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego (pobranego) nie jest kwestionowane. W przypadku osób, które – jak to określiła skarżąca "pobrały pełne RKO przed wprowadzeniem nowego programu" nie ma mowy o żadnym zbiegu praw do świadczeń, które wprowadzono dopiero od 1 października 2024 r. Sytuacja obydwu grup świadczeniobiorców jest zatem zupełnie odmienna, co całkowicie podważa zarzut nierównego traktowania – wszak zasada równości wobec prawa nakazuje traktować tak samo podmioty prawa, które znajdują się w takiej samej, a nie odmiennej sytuacji (charakteryzujące się daną cechą relewantną w takim samym stopniu – por. przykładowo orzeczenia i wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 czerwca 1997 r., K 24/96, OTK 1997/2/20; z dnia 12 maja 1998 r., U 17/97, OTK 1998/3/34; z dnia 16 grudnia 1997 r., K 8/97, OTK 1997/5-6/70; z dnia 24 marca 1998 r., K 40/97, OTK 1998/2/12; z dnia 15 września 1999 r., K 11/99, OTK 1999/6/116; z dnia 21 września 1999 r., K 6/98, OTK 1999/6/117). Chybione są również podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania, dotyczące zasad prawdy obiektywnej i naruszenia interesu społecznego (art. 7 k.p.a.), a także zasady zaufania (art. 8 k.p.a.). Ustalenia faktyczne niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy sprowadzały się do stwierdzenia, czy nastąpił zbieg praw do świadczeń, wykluczony przez art. 75 ust. 9 u.w.r.a.z. Ustalenia te są prawidłowe i niesporne. Z powołanych wyżej przyczyn skarżąca nie może skutecznie podnosić zarzutu naruszenia zasady zaufania, w sytuacji, kiedy własnym działaniem doprowadziła do powstania zbiegu praw do świadczeń. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a, skargę oddalił.