II SA/Ol 798/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Chybicki Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi P. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odroczenia terminu płatności należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Wnioskami z 24 maja 2022 r. i 21 czerwca 2022 r. P. T. ( dalej jako: "skarżący") zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Olsztynie o zawieszenie (wstrzymanie) płatności zaległości alimentacyjnych na rzecz małoletnich dzieci, ponieważ odbywa karę pozbawienia wolności, a zakład karny odmawia mu zatrudnienia. Wyjaśnił, że domaga się wstrzymania płatności zaległości, tak jak było to w latach 2016-2021. Wskazał, że nie posiada żadnych dochodów ani majątku. Decyzją z 29 czerwca 2022 r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Olsztyna (dalej jako: "organ I instancji"), odmówił skarżącemu odroczenia terminu płatności należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci E., M. i F. T., z powodu braku podstaw do uznania sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego jako uprawniającej do podjęcia takiej decyzji. W uzasadnieniu organ wskazał, że ulga, jaką jest odroczenie terminu spłaty, może nastąpić wyłącznie w przypadkach wyjątkowych, gdy rodzic nie może wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego na skutek okoliczności w pełni od niego niezależnych. Pobyt w areszcie lub zakładzie karnym, w którym skarżący znalazł się na skutek własnych działań, nie jest taką okolicznością. Skarżący jest osobą zobowiązaną do alimentacji i w przypadku niewywiązywania się z tego obowiązku powinien liczyć się z koniecznością spłaty należności ustalonych orzeczeniem sądu. Zadłużenie skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynosi 94 790 zł i z tytułu odsetek 20 019,08 zł. Organ I instancji wskazał, że nie jest zasadne przychylenie się do kolejnego wniosku skarżącego, gdyż pierwsze odroczenie, przyznane decyzją z 7 września 2016 r. nie przyniosło żądanego skutku i nie odnotowano żadnej wpłaty po zwolnieniu skarżącego z zakładu karnego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że nie może spłacać alimentów nie tylko z powodu odbywania kary pozbawienia wolności, ale także z uwagi na stan zdrowia, który uległ pogorszeniu po wypadku, do którego doszło w 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "SKO", "organ odwoławczy", "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z 30 sierpnia 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w całości. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że jak wynika z pisma Dyrektora Aresztu Śledczego, skarżący nie uzyskał orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwskazań do pracy w Oddziale Zewnętrznym Aresztu Śledczego. Skarżący nie przedłożył do akt sprawy dokumentacji medycznej potwierdzającej znaczące pogorszenie stanu zdrowia, np. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO podkreśliło, że odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością obiektywną, lecz stanowi efekt działań skarżącego, zabronionych z punktu widzenia prawa. Tym samym samodzielnie nie może stanowić okoliczności uzasadniającej umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ II instancji stwierdził, że zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przenoszenia w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników. Zatem sama wysokość należności do spłaty nie uzasadnia zastosowania rzeczonej ulgi w sytuacji, gdy dłużnik w żaden sposób nie umotywował, że powstanie należności było efektem czynników od niego niezależnych, na które zobowiązany nie miał wpływu. Od decyzji tej skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie. Wskazał, że jego sytuacja jest wyjątkowa, gdyż pomimo wstrzymania płatności, dokonywania przelewów na konto komornika i pobierania przez komornika części wynagrodzenia otrzymał wyrok za uchylanie się od alimentów. Podniósł, że Dyrektor AŚ, mimo wielu próśb, odmawia mu zatrudnienia, a co za tym idzie, możliwości płacenia alimentów. Do skargi dołączył 3 wydruki potwierdzenia wykonania przelewu (z marca, kwietnia i maja 2020 r.), kserokopię decyzji z 7 września 2016 r. wraz z postanowieniem ją prostującym oraz odpis aktu oskarżenia. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.), zgodnie z którym przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Skarżący wskazał, że nie ma możliwości technicznych umożliwiających mu uczestnictwo w zdalnej rozprawie. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego wydania. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów. Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja wydana została zgodnie z przepisami ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1205) , a organy wyjaśniły sprawę w stopniu pozwalającym na jej rozstrzygnięcie i swoje stanowisko przekonująco uzasadniły, wobec czego skarga nie mogła zostać uwzględniona i podlegała oddaleniu. Zgodnie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z zacytowanego przepisu wynika, że decyzja w zakresie odroczenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego i jest odstępstwem od ogólnej zasady, że osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna, ma obowiązek zwrócić świadczenia wypłacone uprawnionemu do alimentów. Stosownie do art. 27 ust. 1 omawianej ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Tym samym odroczenie płatności takich należności dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Przy czym podkreślenia wymaga, że powyższe okoliczności należy wiązać z sytuacją, w której ciężka sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy jest rezultatem okoliczności obiektywnych, niezależnych od wnioskodawcy. Inaczej mówiąc, odroczenie terminu płatności jest możliwe wtedy, gdy na skutek działań, na które nie miał wpływu dłużnik alimentacyjny, jego sytuacja dochodowa lub rodzinna uległa pogorszeniu w stopniu uniemożliwiającym mu bieżącą spłatę powstałej należności. W rozpoznawanej sprawie skarżący wskazywał, że jego sytuacja dochodowa jest wyjątkowo trudna i uzasadnia uwzględnienie wniosku z powodu odbywania przez niego kary pozbawienia wolności i niezatrudnienia go przez areszt śledczy, mimo wielu składanych wniosków w tym przedmiocie. Równocześnie powoływał się na zły stan swojego zdrowia spowodowany wypadkiem. Nie przedstawił jednak żadnych dowodów w tym zakresie, choćby zaświadczeń lekarskich czy orzeczenia o ewentualnej niepełnosprawności. Ze znajdujących się w aktach administracyjnych pism Dyrektora Aresztu Śledczego z 6 i 7 lipca 2022 r. (k. 228 i 234 akt adm.) wynika, że skarżący podczas odbywania kary pozbawienia wolności zgłaszał liczne dolegliwości zdrowotne, co skutkowało brakiem możliwości uzyskania orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwskazań do pracy na stanowiskach w Oddziale Zewnętrznym Aresztu Śledczego. Wbrew przekonaniu skarżącego, zakład karny (areszt) nie ma bezwzględnego obowiązku zapewnienia skazanym zatrudnienia. Zgodnie z art. 121 § 1 k.k.w. skazanemu zapewnia się w miarę możliwości świadczenie pracy. W sprawie istotnym jest, że skarżący popełnił czyn zabroniony, za który został skazany na karę pozbawienia wolności, pozbawiając się tym samym możliwości zarobkowania i nie jest to pierwsza odbywana przez niego kara. Jest więc sam odpowiedzialny za sytuację, w jakiej się znalazł. Tym samym, mimo niewątpliwych trudności finansowych związanych z posiadaniem zadłużenia, położenia skarżącego nie można oceniać jako wyjątkowego, w znaczeniu zasługującym na zastosowanie dobrodziejstwa z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wskazać także należy, jak słusznie podkreślił organ I instancji, że skarżącemu już wcześniej decyzją z 7 września 2016 r., sprostowaną postanowieniem z 27 września 2016 r., (k. 49 i 67 akt adm.) została przyznana ulga w postaci odroczenia płatności należności alimentacyjnych z powodu odbywania kary pozbawienia wolności. Z decyzji tej wynikało, że odroczenie zapłaty należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego w okresach świadczeniowych 2013/2014, 2014/2015 i 2015/2016 nastąpiło do dnia 31 maja 2020 r. lub, w przypadku przedterminowego zwolnienia z zakładu karnego, do ostatniego dnia miesiąca po opuszczeniu zakładu karnego. Organ I instancji wskazał, że odroczenie nie przyniosło żądanego skutku, gdyż nie odnotowano żadnej wpłaty po opuszczeniu przez skarżącego zakładu karnego. Skarżący w 2019 r. był osobą zarejestrowaną jako bezrobotna bez prawa do zasiłku (pismo MOPS k.158 akt adm.), a od 4 lutego 2020 r. zatrudniony został w J. S.A. (zaświadczenie k. 173 akt adm.) Mimo tego nie dokonywał spłat odroczonej należności. Dołączone do skargi potwierdzenia przelewów dotyczą wpłat na rzecz komornika, a nie na rzecz organu właściwego wierzyciela, i obejmują zaledwie 3 miesięczne wpłaty (marzec, kwiecień i maj 2020 r.) na łączną kwotę 1000 zł. Od sierpnia 2021 r. skarżący odbywa kolejną karę pozbawienia wolności (informacja zawarta w piśmie skarżącego z 1 września 2021 r. – k. 191 akt adm.). W myśl art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Trudna sytuacja materialna rodziców nie zwalnia ich z obowiązku świadczenia na rzecz dzieci. Skoro skarżący sam przyczynił się do zaistniałej w jego życiu sytuacji, trudno sprzeciwić się stanowisku organów, że jego sytuacja nie jest szczególna i wyjątkowa, co uzasadniałoby zastosowanie wnioskowanej przez niego ulgi. Okoliczność odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia jego wniosku, gdyż jest ona efektem zabronionych z punktu widzenia prawa jego działań. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku 17 listopada 2020 r., sygn. akt I OSK 2909/18, w sprawie dotyczącej umorzenia należności, (publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"), "odbywanie kary pozbawienia wolności należy oceniać w kategoriach nagannego działania dłużnika alimentacyjnego sprzecznego z normami prawa karnego i w związku z tym - mając na względzie charakter świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego (finansowanie świadczeń z budżetu państwa), jak też samych zobowiązań alimentacyjnych (obligatoryjność) - nie można tej okoliczności traktować jako wyjątkowej - w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (...)". Ponownie bowiem podkreślić należy, że zasadą jest zwrot należności, natomiast instytucje ulg – umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności są odstępstwem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i jako wyjątki mogą mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych (por. wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2611/19; CBOSA). Analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pozwala stwierdzić, że w toku postępowania poprzedzającego wydanie kontrolowanych decyzji organy prawidłowo ustaliły i udokumentowały sytuację dochodową i rodzinną skarżącego. Co prawda organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji skoncentrował się na kwestii umorzenia należności, a nie odroczenia płatności , co było przedmiotem wniosku skarżącego, ale utrzymanie w mocy prawidłowej decyzji organu I instancji odmawiającej odroczenia płatności należności jest prawidłowym rozstrzygnięciem. Organy obu instancji dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, zgodnie z regułami wynikającymi z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., doszły bowiem do trafnej konkluzji o braku podstaw do zastosowania ulgi w spłacie zadłużenia w postaci odroczenia terminu płatności należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Zaskarżona decyzja nie narusza też granic uznania administracyjnego. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organy orzekające słusznie uznały, że obecna sytuacja i stan zadłużenia skarżącego nie jest efektem okoliczności o charakterze obiektywnym, a więc niezależnych od skarżącego, czyli takich, na które skarżący nie miał wpływu. Skoro skarżący na skutek własnych wyborów życiowych po raz kolejny odbywa karę pozbawienia wolności, a po jej odbyciu odbywać będzie następną za uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, to nie może oczekiwać, że jego sytuacja zostanie oceniona jako wyjątkowa w rozumieniu art. 30 ust. 2 omawianej ustawy. Reasumując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że w przypadku skarżącego nie zaistniała przesłanka określona w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uzasadniająca odroczenie terminu płatności wymaganej należności. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako niezasadną.