II SA/Ol 849/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy na skutek sprzeciwu K.Ż. od postanowienia Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 21 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 849/13 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi K.Ż. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora nadzoru Budowlanego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu postanawia: 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego, 2. w pozostałym zakresie oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. WSA/pos.1- sentencja postanowienia Wyrokiem z dnia 11 lutego 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 849/13 wydanym w sprawie ze skargi K.Ż., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu. Wobec osobistego złożenia przez K.Ż. środka zaskarżenia od powyższego wyroku, WSA w Olsztynie postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2014 r. sygn. II SA/Ol 849/13 odrzucił skargę kasacyjną wniesiona w tej sprawie. We wniosku z dnia 17 kwietnia 2014 r. (k.151-152 akt) skarżący wystąpił o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, uzasadniając wniosek stwierdzeniem, że leki, które musi przyjmować stale są drogie w stosunku do jego renty. Oświadczył, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, prowadzi gospodarstwo domowe z żoną. Na miesięczny dochód składa się jego renta chorobowa w wysokości 905 zł netto oraz zasiłek chorobowy żony w wysokości 300 zł. W skład majątku wchodzi dom o pow. 75 m² oraz nieruchomość rolna "wydzierżawiona na stan zdrowia nieuprawiana". Nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Skarżący został wezwany do uzupełnienia braków istniejących w nadesłanym formularzu wniosku, a dotyczących pozycji nr 7.1 tj. pozycji "mieszkania" oraz "innych nieruchomości", jak również do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych w zakresie dotyczącym wyjaśnienia, czy pod wskazanym adresem w W. zamieszkuje wyłącznie z małżonką, czy także z innymi osobami oraz czy partycypują one w kosztach utrzymania nieruchomości, czy posiada mieszkanie wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 105/13, czy skarżący i jego żona są nadal właścicielami działek o nr: [...] obręb W., gm. W., a jeśli tak to jaki jest ich obecny sposób zagospodarowania i jakie z tego tytułu rodzina osiąga dochody, a jeśli któraś z nieruchomości nie przynosi dochodu to należy wyjaśnić z jakiego powodu, okres przez jaki żona pobiera zasiłek chorobowy, czy skarżący prowadzi jeszcze działalność rolniczą, a jeśli tak to należy wskazać jej rodzaj oraz gatunki hodowanych zwierząt, czy skarżący wraz z żoną korzystali ze wsparcia ze świadczeń pomocy społecznej, wysokość oraz rodzaj miesięcznych wydatków ponoszonych w rodzinie, wyciągi z posiadanych rachunków bankowych. W odpowiedzi na wezwanie skarżący w uzasadnieniu wniosku dopisał zaledwie "działki te są wydzierżawione pochód z tych działek 100 zł 1 ha z czego przeznaczam na żywność, leki oraz opał na zimę. Dopłaty pobiera dzierżawca działek Większość mieszkania zajmuje żona, z które jestem w superacji. Zajmuje 1 pokój w mieszkaniu tym. Nie posiadam żadnych zwierząt. Nie posiadam żadnych rachunków bankowych, gdyż nie jestem w stanie czytać oraz pisać". W rubryce nr 7.1, pod pozycją "mieszkanie" skarżący zawarł wpis "barakowóz, stodoła, chlewik", a pod pozycją "inne nieruchomości": rower, piła do drzewa, brona, kultywator". Do wpisu pod pozycją: "nieruchomość rolna" dopisał "20 ha". Po rozpatrzeniu wniosku postanowieniem z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 849/13, referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że wobec wezwania do uzupełnienia informacji o stanie majątkowym i rodzinnym oraz zobowiązania do złożenia uzupełniających oświadczeń strona winna z należytą starannością wypełnić treść wezwania sądowego, co leżało w interesie strony, gdyż tylko wyczerpujące przedstawienie swojej sytuacji służy uzyskaniu prawa pomocy. W tej sprawie skarżący niedostatecznie uzupełnił żądane przez sąd informacje, które wskazywałyby na jego aktualną sytuację rodzinną i majątkową. Przedstawione informacje są wybiorcze, niekompletne oraz niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Nadal skarżący nie udzielił wielu żądanych informacji m.in. dotyczących stałych wydatków na utrzymanie domu, czy rodziny oraz nie udokumentował ich wielkości, nie udokumentował wszystkich posiadanych dochodów. Wskazano, że okoliczność posiadania znacznego areału gruntów rolnych - 20 ha nie kwalifikuje strony jako osoby znajdującej się w wyjątkowej sytuacji materialnej, zwłaszcza gdy wiadomym jest, że grunty te są wydzierżawiane za odpłatnością 100 zł za 1 ha. W sprzeciwie od tego postanowienia złożonym w dniu 28 maja 2014 r. skarżący wniósł o uwzględnienie jego szczególnej sytuacji związanej ze stanem zdrowia, gdyż jest osobą chorą psychicznie, nie sprawną, bowiem słabo czyta oraz pisze. Ma problemy z pamięcią oraz mową, jest na lekach psychotropowych, zaś ciągłe konflikty pogarszają jego stan zdrowia i zmuszają do przyjmowania podwójnych dawek leków. Załączył odpis wyroku Sądu Rejonowego w O. II Wydział Karny z dnia [...] sygn. [...], którym uznano skarżącego winnym popełnienia zarzucanego czynu tj. utrudniania wykonania czynności właściwego organu - Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego oraz odpis opinii sądowo-psychiatrycznej z dnia 21 stycznia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.) zwanej dalej; ustawą ppsa., w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego podlega ponownemu rozpoznaniu. Co do zasady w postępowaniu sądowym strona zobowiązana jest do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie - art. 199 ustawy ppsa.. Prawo pomocy stanowi natomiast instytucję wyjątkową i z tego powodu, nie można z niej czynić powszechnie stosowanego środka pomocy. Z uwagi na wyjątkowy charakter przyznanie prawa pomocy winno być stosowane tylko w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy ppsa. zarówno przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak i częściowym, następuje jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść odpowiednio jakichkolwiek kosztów postępowania lub pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to w interesie strony leży dołożenie należytej staranności przy składaniu wyjaśnień co do własnej sytuacji materialnej, tak aby składane oświadczenia nie budziły wątpliwości. To strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. W sprawie tej w żadnym przypadku nie można uznać aby strona przedkładając dokumenty i informacje przekonała sąd, iż nie jest w stanie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny uiścić jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, jeżeli strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w § 1 art. 246. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Jak wynika ze złożonych w niniejszym postępowaniu o przyznanie prawa pomocy oświadczenia skarżący prowadzi wraz z żoną gospodarstwo rolne, na które składają się m.in. grunty o powierzchni 20 ha. Wprawdzie skarżący posiada rentę chorobową przyznaną i wypłacaną przez KRUS w wysokości 905 zł netto, natomiast żona zasiłek chorobowy w wysokości 300 zł, to z dalszego wyjaśnienia wynika, że ze względy na stan zdrowia faktycznie grunty te zostały wydzierżawione w zamian za odpłatność w wysokości 100 zł za 1 ha. W składanych wnioskach oraz oświadczeniu skarżący podaje, że wynagrodzenie z tego tytułu przeznacza na zakup żywności, leków oraz opału na zimę, jednakże nie przedstawia żadnego dokumentu źródłowego (pomimo wezwania), który potwierdzałby wysokość ponoszonych kosztów z tego tytułu. Nadto wyjaśnia strona, że pozostaje z żoną w "superacji" (chodzi zapewne o separację), zajmując 1 pokój w mieszkaniu lecz w żaden sposób tego stanu prawnego nie wykazuje, zatem prawidłowo dochód żony jest uwzględniany w dochodzie rodziny. Już tylko te podniesione okoliczności wskazują, że strona nie wykazała, aby nie była w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania swojej rodziny. W niniejszej sprawie należy jednakże mieć na uwadze podnoszoną przez skarżącego okoliczność dotyczącą jego sytuacji zdrowotnej, która ma wpływ na możliwości rodziny w zaspokajaniu jej potrzeb, a mianowicie w poniesieniu pełnych kosztów prowadzonego postępowania przed sądem. Jak podnosi to strona skarżąca (i okoliczność tę wykazała załączoną opinią sądowo-psychiatryczną) z uwagi na chorobę psychiczną posiada trudność w czytaniu i pisaniu, jak również rozumieniu otaczającej rzeczywistości, problemy z mówieniem oraz koniecznością ciągłego przyjmowania leków psychotropowych Sąd doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie zasadne będzie przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego. Skarżący wykazał, że z uwagi na etap postępowania sądowego oraz posiadane środki finansowe, które nie pozwalają na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zasadne jest przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego. Sytuacja materialna i rodzinna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia pełnych obciążeń związanych z udziałem strony w sprawie. Jednocześnie Sąd poucza o treści art. 249 ustawy ppsa, zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 260 ustawy ppsa. orzeczono, jak w sentencji o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie radcy prawnego.