II SA/Ol 849/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 lutego 2023 r. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę. Decyzją z 27 lipca 2022 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] , działający z upoważnienia Wójta Gminy [...] (dalej jako: "organ I instancji"), na podstawie art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. - Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej jako: "u.ś.r."), odmówił przyznania J.T. (dalej jako: "skarżący") prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego na matkę Z.T. na okres zasiłkowy 2021/2022. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że powodem odmowy jest niespełnienie przesłanki istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Organ zakwestionował zakres i wymiar opieki sprawowanej przez skarżącego, podkreślając, że skarżący przebywał w Zakładzie Karnym, a sprawowana obecnie opieka nad matką poprzez wykonywanie czynności w postaci sprzątania, przygotowywania posiłków, robienia prania i zakupów oraz zmywania naczyń, nie koliduje z podejmowaniem pracy, tym bardziej, że matką strony opiekuje się również wnuczka K.T. Odwołanie od tej decyzji wniósł skarżący, zarzucając, że jest ona krzywdząca. Wskazał, że aresztowanie go dwa dni przed przeprowadzeniem wywiadu środowiskowego i wydanie niekorzystnej opinii było zaplanowane i zmanipulowane przez urzędników. Podkreślił, że od zawsze opiekuje się matką, która choruje na [...]. Zarzucił, że urzędnicy ocenili sytuację tylko zewnętrznie, natomiast nikogo nie interesuje co dzieje się z psychiką chorej osoby, która zostałaby sama w domu. Wskazał, że wnuczka nie jest w stanie zagwarantować jego matce całodobowej opieki, ponieważ ma swoją rodzinę. Stwierdził, że gdyby podjął pracę większość dnia spędzałby poza domem ze względu na odległość miejsca pracy od miejsca zamieszkania. W jego ocenie spowodowałoby to pogorszenie stanu zdrowia matki. Decyzją z 28 września 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie, (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy", "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył stan faktyczny i prawny sprawy i wskazał, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z matką, która jest wdową i osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym i niezdolną do samodzielnej egzystencji na stałe). Skarżącemu był przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy na okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r. Decyzją z 10 marca 2022 r. organ I instancji uchylił decyzję przyznającą to świadczenie, ponieważ skarżący od 18 lutego 2022 r. przebywał w zakładzie karnym (do 18 czerwca 2022 r.), a opiekę nad matką strony sprawowała w tym czasie córka skarżącego. Ponieważ skarżący w dniu 20 czerwca 2022 r. złożył ponowny wniosek o specjalny zasiłek opiekuńczy, dnia 13 lipca 2022 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy (wcześniejszy wywiad przeprowadzony był w lutym 2022 r.), w trakcie którego ustalono, że według oświadczenia osoby niepełnosprawnej opiekę nad nią od 15 lat sprawuje wspólnie z nią zamieszkujący skarżący, a w trakcie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności, opiekę tę sprawowała jej wnuczka. Odwiedzała ją codziennie lub co drugi dzień, a na opiekę poświęcała około 4 godzin dziennie. Ustalono, że skarżący w ramach opieki sprząta (4 razy w tygodniu), zamiata, zmywa naczynia, gotuje (2 godziny dziennie) dla siebie i matki, wykonuje pranie raz na dwa tygodnie, robi zakupy (raz w miesiącu większe i co 3-4 dni mniejsze), robi opłaty i wykupuje i podaje leki (2 razy dziennie po jednej tabletce). Córka skarżącego nadal odwiedza babcię i pomaga w opiece, wykonując niektóre czynności. Matka skarżącego choruje na [...] jest osobą chodzącą, sama się ubiera i myje – czasem wymagając pomocy przy tych czynnościach, z uwagi na tuszę ma problemy z poruszaniem się, dlatego obecnie przemieszcza się przy użyciu laski. Organ II instancji podkreślił, że czynności wykonywane przez skarżącego w części są wykonywane codziennie, ale przez krótki czas, a pozostałe nie są wykonywane codziennie i nie można ich uznać za czynności związane z opieką nad matką w rozumieniu art. 16a ust. 1 u.ś.r. Kolegium podkreśliło, że za czynności związane z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym nie można uznać codziennych czynności związanych ze wspólnym zamieszkiwaniem, które i tak muszą być wykonane, bez względu na to, czy w rodzinie jest osoba niepełnosprawna wymagająca stałej opieki (tj. czynności związanych z zakupami, przygotowaniem posiłków dla całej rodziny, prania, sprzątania, prasowania, opłacania rachunków), czy też czynności odnoszących się do niepełnosprawnej (tj. mycia, wspólnych spacerów czy wizyt u lekarza), gdyż takie czynności opiekuńcze świadczone są albo przez wnuczkę, albo jeżeli przez skarżącego – to tylko przez część doby lub sporadycznie. Nie można zatem twierdzić, iż zakres sprawowanej opieki uniemożliwia skarżącemu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Specjalny zasiłek opiekuńczy nie jest kierowany do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy czynią to w tak dużym (a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują) zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Opieka sprawowana przez skarżącego tego warunku nie spełnia. Skarżący ma 47 lat, jest zdrowym mężczyzną, nie był nigdzie zatrudniony, odmówił przyjęcia propozycji zatrudnienia otrzymanej w urzędzie pracy bez uzasadnionej przyczyny i nie próbuje znaleźć jakiejkolwiek pracy. Organ odwoławczy wskazał, że w przypadku podjęcia przez skarżącego zatrudnienia istnieje możliwość uzyskania wsparcia w postaci usług opiekuńczych. Konkludując Kolegium stwierdziło, że zakres sprawowanej opieki i okoliczność, że w opiece tej pomaga wnuczka uzasadniają stanowisko o nieistnieniu związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącego a sprawowaną przez niego opieką. W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, skarżący wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia. Zarzucił, że w decyzjach są matactwa i niezgodności, np. w wykonywanych przez niego czynnościach, bo wykonuje ich znacznie więcej. Stwierdził, że jest pokrzywdzony decyzją. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wnosząc o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 133 § 1, art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej jako: "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego wydania. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów. Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest zasadna. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie stanowił art. 16a ust. 1 u.ś.r. W myśl tego unormowania specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1539) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli: 1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub 2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Okolicznością bezsporną w sprawie jest posiadanie przez matkę skarżącego orzeczenia lekarza orzecznika KRUS o stałej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Oceny Sądu wymaga natomiast kwestia zasadności przyjętego przez organy stanowiska, w myśl którego nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Z treści cytowanego wyżej art. 16a ust. 1 u.ś.r. wynika, że zasadniczą przesłanką przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego jest niepodejmowanie albo rezygnacja z zatrudnienia przez opiekuna osoby niepełnosprawnej, spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą tego świadczenia jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy z powodu sprawowania opieki. Świadczenie to nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, spowodowanych koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi być więc sprawowana w takim wymiarze, aby uniemożliwiała wykonywanie pracy zarobkowej. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym specjalny zasiłek opiekuńczy jest środkiem wsparcia rodziny przez państwo Świadczenie to nie jest jednak kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, ale tylko do tych, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny czynią to w tak znacznym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Za rezygnację z podjęcia zatrudnienia w znaczeniu tego przepisu należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji sprawowania opieki, jednak jak wynika z treści art. 16a ust. 1 oraz z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. (dotyczącego świadczenia pielęgnacyjnego), aby można było mówić o opiece w rozumieniu przepisów tej ustawy, musi ona być stała i długoterminowa. Opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, więc związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 19 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Bd 273/22 i przywołane tam orzecznictwo, dostępny na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy uznać za prawidłowe stanowisko organów co do braku związku przyczynowego między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaną opieką. Zasadnie bowiem organy orzekające oceniły, że wymiar opieki faktycznie sprawowanej przez skarżącego i koniecznej w związku z niepełnosprawnością matki nie wyklucza możliwość podjęcia przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opisane w wywiadzie środowiskowym czynności wykonywane przez skarżącego w postaci sprzątania (4 razy w tygodniu), zamiatania, zmywania naczyń, gotowania dla siebie i matki, prania raz na dwa tygodnie, robienia zakupów (raz w miesiącu większych i co 3-4 dni mniejszych), dokonywania opłat, realizacji recept i podawania leków (2 razy dziennie po jednej tabletce), są czynnościami wykonywanymi co do zasady w każdym gospodarstwie domowym, również w takim, w którym nie ma osób z niepełnosprawnością, a wynikają one z obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec rodziców. Nawet gdyby dodatkowo uwzględnić wskazane w skardze czynności związane z dbaniem o ogród czy przynoszeniem opału, to nadal są to zajęcia wynikające ze wspólnego zamieszkiwania członków rodziny. Czynności związane ze zwykłym prowadzeniem gospodarstwa domowego nie mogą być uznane za kolidujące z podjęciem zatrudnienia, podobnie jak zakupy, sprzątanie czy wizyty u lekarza, gdyż osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe, robią zakupy, chodzą do lekarza, opiekują się w różnym zakresie swoimi bliskimi, którzy z uwagi na wiek i stan zdrowia nie są całkowicie samodzielni. Prowadzenie gospodarstwa domowego, przygotowanie posiłków, podawanie leków czy pomoc w zachowaniu higieny nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia. Wielu czynności związanych z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego nie wykonuje się codziennie. Ponadto czynności te mogą być w znacznej części wykonywane w godzinach rannych i wieczornych. Taki zakres opieki, który polega na pracach w gospodarstwie domowym, towarzyszeniu w wizytach lekarskich, robieniu zakupów czy załatwianiu spraw urzędowych nie wymusza na osobie sprawującej opiekę rezygnacji z podjęcia pracy zarobkowej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 29 września 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 355/22, CBOSA) Podkreślić także należy, że nie każda osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga opieki w rozmiarze wykluczającym podjęcie przez opiekuna zatrudnienia. Jedynie konieczność całodobowej opieki lub całodobowa gotowość do niezwłocznego świadczenia tej opieki, może być określana jako sprawowanie opieki stałej i długotrwałej. Natomiast ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, by matka skarżącego była osobą leżącą i wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej choćby konieczność np. karmienia czy sprawdzania parametrów życiowych). Niektóre z szeroko rozumianych czynności opiekuńczych nie są wykonywane codziennie (wizyty lekarskie, sprzątanie, pranie, zakupy), a pozostałe związane z osobistą opieką nad niepełnosprawną matką (podanie leków, pomoc w ubraniu czy czynnościach higienicznych) nie są na tyle absorbujące, żeby skarżący, przy należytej organizacji dnia, nie mógł podjąć pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Odnosząc się natomiast do obaw skarżącego co do pozostawienia matki przez wiele godzin bez osób towarzyszących w przypadku podjęcia przez niego zatrudnienia, to wskazać należy, że potrzebę towarzystwa zaspokaja częściowo wnuczka podczas odwiedzin, a ponadto, jak wskazały organy orzekające, możliwe jest skorzystanie z usług opiekuńczych proponowanych przez gminę, co także w jakiejś mierze może zaspokoić potrzeby społeczne osoby niepełnosprawnej w czasie nieobecności skarżącego. Reasumując Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie prawidłowo organy orzekające uznały, że zarówno rozmiar, jak i zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie pozwalają na przyjęcie, że nie podejmuje on aktywności zawodowej wyłącznie z powodu sprawowania opieki nad matką, zwłaszcza że z akt administracyjnych wynika, że ostatnie zatrudnienie zakończył on w 2007 r. Wykonywane czynności opiekuńcze nie uniemożliwiają podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w częściowym wymiarze czasu pracy. Nie stoi na przeszkodzie powyższej ocenie fakt otrzymywania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego we wcześniejszych latach. Ocena spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia dokonywana jest na każdy okres zasiłkowy odrębnie (art. 24 ust. 1 i 3 u.ś.r.). Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako niezasadną. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., na wniosek organu przy braku żądania przeprowadzenia rozprawy ze strony skarżącego.