II SA/Ol 878/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Adam Matuszak Sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia " [...] " nr " [...] " w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Z akt administracyjnych przekazanych wraz ze skargą wynika, że decyzją z "[...]" Prezydent (dalej organ I instancji) orzekł o ustaleniu świadczeniem wychowawczym pobranym nienależnie kwot wypłaconych A. K. (dalej skarżąca) za okres od 1 października 2020 r. do 28 lutego 2021 r. tytułem świadczenia wychowawczego na dziecko B. K. (5 miesięcy po 250,00 zł), w łącznej kwocie: 1250,00 zł oraz orzekł o obowiązku zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za powyższy okres w łącznej kwocie: 1250,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie wyjaśnił, że w dniu 1 marca 2021 r. organ uzyskał informację, że skarżąca rozwiodła się z T. K. i na podstawie wyroku Sądu Okręgowego z dnia "[...]" (prawomocny z dniem 2 września 2020 r.). Władza rodzicielska nad dziećmi B. K. i T. K. została pozostawiona obojgu rodzicom a w wyroku ustalono, że małoletni będą mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach. Wobec powyższego z uwagi na ustalenie opieki naprzemiennej zmiana sytuacji rodziny ma wpływ na uprawnienie do świadczenia wychowawczego od 1 października 2020 r. Z akt sprawy wynika, że skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze na syna B. w okresie do 28 lutego 2021 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie. Organ wyjaśnił, że składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego strona własnoręcznie złożonym podpisem potwierdziła fakt zapoznania się z warunkami uprawniającymi do świadczenia wychowawczego oraz z treścią pouczenia zamieszczonego na druku przedmiotowego wniosku. Strona została pouczona, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba uprawniona jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie wychowawcze, a niepoinformowanie może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji - koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W ocenie organu ustalenie opieki naprzemiennej, w świetle art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. stanowi okoliczność powodującą zmianę prawa do świadczenia wychowawczego, a skarżąca została skutecznie o tym pouczona. Odwołanie od powyższej decyzji wywiodła skarżąca zarzucając naruszenie: - przepisów postępowania, tj. art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. polegające na błędnym zastosowaniu art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2019 r., 924), który to przepis nie miał zastosowania jako podstawa prawna wydania zaskarżonej decyzji; - przepisów prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. poprzez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie, polegające na żądaniu zwrotu świadczenia wychowawczego za okres od 1 października 2020 r. do dnia 28 lutego 2021 r. i uznania go za nienależnie pobranego, podczas gdy nie zaszły przesłanki uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, w konsekwencji czego brak jest podstaw prawnych do żądania zwrotu kwoty wypłaconego świadczenia wraz z odsetkami. W uzasadnieniu odwołania strona wskazała, że od momentu wydania orzeczenia rozwodowego pobierała na małoletniego B. kwotę 500 zł tytułem świadczenia wychowawczego. Połowę tej kwoty przekazywała ojcu dziecka, któremu zgodnie z ustaloną opieką naprzemienną przysługuje połowa kwoty za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Świadczenie wychowawcze w całości zostało przeznaczone na małoletniego syna B.. Żądanie zwrotu świadczenia wychowawczego w kwocie 1250 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie stoi w sprzeczności z ideą uprawnienia wynikającego z ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W konsekwencji skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji z powodu rażącego naruszenia prawa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji z "[...]" Kolegium wskazało, że w jego ocenie w sprawie niewątpliwie ma zastosowanie przepis art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., zgodnie z którym za świadczenie nienależnie pobrane uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 2a ustawy w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. W przedmiotowej sprawie poza sporem jest, iż małżeństwo A. i T. K. na mocy wyroku Sądu Okręgowego z dnia "[...]" zostało rozwiązane przez rozwód. Jednocześnie Sąd orzekł, iż wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi B. i T. pozostawia obojgu rodzicom i ustala, że małoletni będą mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach. Orzeczenie to stało się prawomocne z dniem 2 września 2020 r. W tej sytuacji świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej za okres od 1.10.2020 r. do 28.02.2021 r., w kwocie 1250,00 zł (5 miesięcy po 250,00 zł) jest świadczeniem pobranym nienależnie. W skardze wywiedzionej do Sądu skarżąca zarzuciła naruszenie: art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a., art. 8 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego i nieuwzględnienie przy wydaniu decyzji słusznego interesu obywateli poprzez przyjęcie, że świadczenie wychowawcze było przez skarżącą pobrane nienależnie, w sytuacji, gdy z całokształtu materiału dowodowego wynika, że cała kwota świadczenia została wydatkowana zgodnie z celem; art. 7, 77, 80 k.p.a. polegające na nieprawidłowej i fragmentarycznej analizie materiału dowodowego w sprawie oraz dokonaniu ustaleń nieuwzględniających złożonych przez skarżącą dowodów w postaci przelewów środków finansowych z tzw. świadczenia wychowawczego na rachunek bankowy ojca T. K. oraz oświadczenia, co w konsekwencji doprowadziło do utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji; art. 25 ust. 1 oraz 2 pkt 6 u.p.p.w.d. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że świadczenie wychowawcze pobrane, mimo braku prawa do tego świadczenia przez skarżącą w okresie od 1 października 2020 roku do 28 lutego 2021 r., było świadczeniem nienależnym, podczas gdy skarżąca nie pobrała świadczenia w złej wierze i tym samym nie dopuściła się świadomego wprowadzenia w błąd organu. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i umorzenie postępowania administracyjnego. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, a skarżąca temu wnioskowi nie oponowała. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W zakresie swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.). Dokonując kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, co wynika z treści art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa materialnego i przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 5 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. Stosownie do art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Z art. 22 u.p.p.w.d. wynika, że w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę. W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego (art. 5 ust. 2a powoływanej ustawy). Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że przyczyną jej wydania było ustalenie, że na podstawie prawomocnego wyroku rozwodowego władza rodzicielska nad dziećmi skarżącej pozostawiona została obojgu rodzicom z ustaleniem, że małoletni będą mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach. W tej sytuacji, w ocenie organu, świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej za okres od 1 października 2020 r. do 28 lutego 2021 r., w kwocie 1250,00 zł (5 miesięcy po 250,00 zł) jest świadczeniem pobranym nienależnie. Podstawową kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest to, czy orzekające w niniejszej sprawie organy administracji prawidłowo uznały, że skarżąca nienależnie pobrała przedmiotowe świadczenie wychowawcze, w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. W orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednak zachowującym swą aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, mimo że świadczenie to jej nie przysługuje. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 395/20, dostępny: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie, w ocenie Sądu, nie budzi wątpliwości, że składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego strona potwierdziła fakt zapoznania się z warunkami uprawniającymi do świadczenia wychowawczego oraz z treścią pouczenia zamieszczonego na druku przedmiotowego wniosku. W treści pouczenia jest stwierdzenie, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba uprawniona jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie wychowawcze. Niemniej, w ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie, organy obu instancji, mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy, nie wzięły pod uwagę podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - wyrażonego już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. - jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu, nie należy przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis u.p.p.w.d. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to nie można skutecznie żądać jego zwrotu jeżeli zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, mimo tego, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia. Nadto w aktach administracyjnych sprawy znajduje się oświadczenie T. K. o "nieprzerwanym utrzymywaniu od eksmałżonki 50% kwoty świadczenia 500+ do dnia 25 lutego 2021 r." Do akt tych dołączone zostały potwierdzenia przelewów wskazujące, że skarżąca przekazała byłemu małżonkowi w październiku 2020 r. oraz styczniu i lutym 2021 r. kwoty po 500 zł tytułem świadczenia 500+, co oznacza, że świadczenie przeznaczone zostało na potrzeby dziecka. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organy nie dokonały właściwej oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli czy zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021, sygn. II SA/Łd 668/20, oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. akt II SA/Gl 47/21). W świetle dotychczasowych rozważań stwierdzić należy, że jeżeli pobrane przez skarżącą świadczenia wychowawcze zostałyby spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb syna to oznaczałoby, iż świadczenie to nie zostało przez skarżącą nienależnie pobrane. Tak wskazany powyżej cel świadczenia wychowawczego nie został wzięty pod uwagę przez Kolegium, ani przez organ I instancji. Kolegium nie odniosło się przy tym do twierdzeń skarżącej, podniesionych w odwołaniu, wedle których środki otrzymywane przez skarżącą z tytułu przyznanego świadczenia wychowawczego były przez nią proporcjonalnie przekazywane ojcu dziecka. Twierdzenia te znalazły potwierdzenie w oświadczeniu złożonym przez byłego małżonka. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jako dowolne, traktuje się ustalenia faktyczne, znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym, albowiem zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszystkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (art. 7 k.p.a.) (por. wyrok NSA z 18 grudnia 2020 r., I GSK 1319/20, CBOSA). Mając na względzie powyższe, organy nie wyjaśniły i rozważyły istotnych w sprawie kwestii, w skutek czego doszło do naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.