II SA/Ol 88/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie sędzia WSA Bogusław Jażdżyk sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Protokolant referent Małgorzata Gaida po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2018 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]". w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 17 września 2014 r., "[...]" Dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w "[...]", przyznała świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz "[...]" w kwocie 450 zł miesięcznie na okres od 1 października 2014 do 30 września 2015 r. Następnie, decyzją z dnia 30 października 2015 r., organ pierwszej instancji ustalił kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych ww. decyzją i wypłaconych za okres od 1 listopada 2014 r. do 31 sierpnia 2015 r. w wysokości 4.500 zł. Organ stwierdził, że "[...]" nie spełniała kryterium dochodowego warunkującego przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia 27 listopada 2015 r., organ pierwszej instancji zażądał zwrotu kwoty 4.500 zł wraz z ustawowymi odsetkami nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ustalonych decyzją z 30 października 2015 r. Decyzją z dnia 30 grudnia 2015 r., Burmistrz "[...]" odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odsetek pobranych na córkę "[...]" w wysokości 4.500 zł. Następnie, decyzją z dnia 30 sierpnia 2016 r., organ umorzył część nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 1.000 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości 467,62 zł. Jednocześnie zażądał zwrotu kwoty 3.500 zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustalonych decyzją z dnia 30 października 2015 r. Decyzją z dnia 6 października 2016 r. organ pierwszej instancji odroczył termin płatności nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 3.500 zł w celu uniknięcia sytuacji, w której wpłaty spowodowałyby problemy ze swobodnym zaspokojeniem potrzeb bytowych rodziny. Wnioskiem z dnia 18 września 2017 r., "[...]" zwróciła się do Dyrektora MOPS w "[...]" o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń m.in. na córkę "[...]" w kwocie 3.500 zł z powodu pogarszającej się sytuacji finansowej. Decyzją z dnia 15 listopada 2017 r., organ pierwszej instancji odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odsetek pobranych na córkę "[...]" w wysokości 3.500 zł. Organ przedstawił sytuację materialną wnioskodawczyni i wskazał, że miesięczne wydatki rodziny wynoszą 2.123,36 zł, a dochody miesięczne 3.337,20 zł. Podniósł, że wszystkie zwolnienia z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły. Organ dokonał wnikliwej analizy sytuacji rodzinnej i dochodowej strony, uwzględniając dochody, wydatki wiek strony i członków rodziny oraz niepełnosprawność wnioskodawczyni. Zaznaczono, że niski dochód nie może zostać uznany za przesłankę wystarczającą do umorzenia zadłużenia. Każda bowiem z osób korzystających z pomocy społecznej znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Strona nie spełnia zaś kryterium dochodowego do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczenia rodzinnego, ani też świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w okresie świadczeniowym 2017/2018. Po rozpoznaniu odwołania "[...]" od decyzji organu pierwszej instancji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w "[...]", decyzją z dnia 19 grudnia 2017 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy wskazał, że decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter uznaniowy, umorzenie jest wyjątkiem od zasady zwrotu tych świadczeń. Ponadto, przesłanką obligatoryjną zastosowania umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Organ zobligowany jest więc do zbadania sytuacji życiowej wnioskodawcy oraz rodziny, a następnie oceny, czy nie wystąpiły zdarzenia, którym można przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". W ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i zastosował przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wskazano, że wnioskodawczyni, biorąc pod uwagę dochody i wydatki, bez wątpienia, nie byłaby w stanie jednorazowo uregulować zadłużenia. Wskazano jednak, że organ pierwszej instancji podjął kroki w celu umożliwienia spłaty zadłużenia w sposób jak najmniej uciążliwy dla budżetu rodziny. Rozłożył na raty w wysokości 100 zł kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (decyzja "[...]" z dnia 6 października 2016 r.). Podniesiono, iż oznacza to, że to zadłużenia nie stanowi obecnie obciążenia dla budżetu rodziny, bowiem płatność należności została odroczona do momentu, kiedy wnioskodawczyni spłaci nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, które skutecznie spłaca w ratach po 100 zł. Organ pierwszej instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego, bowiem wydając decyzję miał na względzie zarówno trudną sytuację materialną i zdrowotną strony oraz wysokość uzyskiwanego dochodu i ponoszonych wydatków. Sam zaś fakt utraty prawa do świadczenia alimentacyjnego na córkę "[...]" nie może stanowić samodzielnej przesłanki do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ odwoławczy zgodził się z organem pierwszej instancji, że w sprawie nie wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stąd też sytuacja materialna, osobista i dochodowa rodziny pozwala na spłatę nieumorzonej części zadłużenia przy zachowaniu wymogu zapewnienia środków na minimum egzystencji. Środki przeznaczone na świadczenia alimentacyjne stanowią środki publiczne. Decyzja nie pozbawia też strony prawa do złożenia nowych wniosków w przyszłości. Jeśli zaś sytuacja strony materialna lub zdrowotna ulegnie zmianie, będzie ona miała możliwość zwrócenia się do organu z wnioskiem o odroczenie, umorzenie lub rozłożenia na raty kwot nienależnie pobranych świadczeń. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie "[...]". Skarżąca podniosła, że bardzo pogorszył się jej status finansowy przez utratę świadczenia alimentacyjnego na córkę "[...]" i straciła alimenty przekazywane przez komornika w wysokości 600 zł miesięcznie na córkę "[...]". Wskazała, że stosowany przez skarżącą na stałe lek podrożał prawie o 100 %, strona stosuje też inne leki i "[...]". Wciąż spłaca 100 zł za ratę do GOPS, które jest obecnie wielką kwotą. Córki uczą się i wciąż rosną i trzeba o nie dbać, a skarżąca jest jedynym ich rodzicem. Całe wynagrodzenie spłaca kredyt, a świadczeń nie może otrzymać. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie, w całości podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej (§ 1). Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Oznacza to, że rola sądu sprowadza się do badania działania lub zaniechania organów administracji publicznej, a nie zastępowania organu w załatwianiu spraw poprzez wydanie końcowego rozstrzygnięcia w sprawie. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka o istocie sprawy administracyjnej, czyli nie przyznaje określonych uprawnień, jak i nie odmawia ich przyznania, lecz rozstrzyga o legalności decyzji administracyjnej. Jednocześnie zaś, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz.1369), zwanej dalej p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa. Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonych decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że nie naruszają one przepisów prawa. Tym samym, skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2017 r., poz.489 z późn. zm.), zwanej dalej – "u.p.o.u.a." osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl zaś art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. - organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, iż decyzja w zakresie umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń alimentacyjnych pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego i jest odstępstwem od ogólnej zasady statuującej obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami. Tym samym, umorzenie takich należności dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji materialnej, w tym dochodowej rodziny zobowiązanego, przez którą należy rozumieć ogólnie sytuację finansową rodziny. W myśl tego przepisu, rozważeniu powinny podlegać okoliczności powstania zobowiązania, a także zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania, które z przyczyn niezależnych od zobowiązanego uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu. W związku z tym, należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym stan posiadania, istniejące źródła dochodu i możliwości zarobkowe członków rodziny, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych. W rozpoznawanej sprawie skarżąca podnosiła, że sytuacja materialna jej trzyosobowej rodziny jest wyjątkowo trudna i uzasadnia uwzględnienie wniosku. Skarżąca akcentowała, że samotnie wychowuje dwie małoletnie córki. Ma ograniczone możliwości zarobkowania, gdyż jest osobą niepełnosprawną, "[...]". Wymaga stałego przyjmowania leków "[...]". Względy te czynią sytuację rodziny bez wątpienia trudną, co przyznały organy orzekające, dostrzegając jednak prawidłowo, że sytuacja bytowa rodziny jest ustabilizowana. Opisane okoliczności istniały także w czasie nienależnego pobierania świadczeń alimentacyjnych i dochodzenia ich zwrotu, zatem nie można uznać je za "szczególne" w rozumieniu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., gdyż nie spowodowały powstania zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych, ani nie zmieniły sytuacji bytowej rodziny w toku spłaty zadłużenia. Organy zasadnie uwzględniły, że skarżąca posiada "[...]", stałe źródło dochodu z tytułu renty inwalidzkiej, telepracy, otrzymuje dodatek mieszkaniowy, na bieżąco reguluje wszystkie zobowiązania. Ma także zasądzone alimenty, które chociaż nieregularnie - wciąż otrzymuje, co potwierdziła na rozprawie. Nie zasługuje na uwzględnienie argumentacja skarżącej, że nie może korzystać z jakichkolwiek świadczeń rodzinnych, czy alimentacyjnych z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego w 2016 r., przy uwzględnieniu alimentów, których egzekucja aktualnie jest bezskuteczna. Poza tym, zgodnie art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a., świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł. Świadczenia przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, jednakże nie wyższej niż 500 zł (art. 10 ust. 1). Tymczasem, skarżąca nie spełnia obecnie kryterium dochodowego do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Na uwagę zasługuje także fakt, że skarżąca spłaca kredyt w ratach po "[...]" zł miesięcznie i na ten cel skarżąca zabezpiecza środki, jak podkreśliła, z wynagrodzenia za "[...]". Fakt ten przemawia przeciwko uwzględnieniu wniosku o umorzenie należności publicznoprawnych. Z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych wynika bowiem, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania cywilnoprawne strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa. Budżet Państwa jest ograniczony, a z niego przecież jest finansowana pomoc dla wielu potrzebujących. Końcowo, należy także podkreślić, że decyzją z dnia 6 października 2016 r., organ pierwszej instancji odroczył termin płatności nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 3.500 zł, co oznacza, że kosztów tych świadczeń skarżąca obecnie nie ponosi. Do czasu ich wymagalności sytuacja skarżącej może się także poprawić. Jak zaś wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1863/15 - przepis art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, iż sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Reasumując, w stanie faktycznym sprawy brak jest obiektywnych powodów, które uzasadniałyby zwolnienie skarżącej z odpowiedzialności za zadłużenie, którego się dopuściła w wyniku nienależnego pobierania świadczeń alimentacyjnych. Mimo niewątpliwych trudności finansowych związanych ze stanem zdrowia, samotnego wychowywania dzieci i braku płynności w otrzymywaniu alimentów, wobec posiadania innych stałych źródeł dochodu i wywiązywania się ze zobowiązań cywilnoprawnych, położenia skarżącej nie można oceniać jako wyjątkowego, w znaczeniu zasługującym na zastosowanie dobrodziejstwa z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. w postaci umorzenia w całości pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, zwłaszcza że organ w części umorzył nienależnie pobrane świadczenia wraz z częścią odsetek. W tym stanie rzeczy, wobec braku podstaw do kwestionowania zgodności zaskarżonych decyzji z prawem, działając na podstawie art. 151 ustawy p.p.s.a., skargę należało oddalić. ----------------------- 6