II SA/Ol 89/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Sędziowie sędzia WSA Adam Matuszak sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) Protokolant specjalista Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2018 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Dyrektora Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w ‘[...]" (dalej jako: "organ I instancji") z dnia "[...]", odmawiającą B. B. (dalej jako: "skarżąca") umorzenia kwoty 3.000 zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odsetek, pobranych na syna O. F. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia "[...]" organ I instancji ustalił kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych na syna O. F. w wysokości 4.000 zł. Następnie, decyzją z dnia "[...]" organ I instancji zażądał zwrotu w/w kwoty wraz z ustawowymi odsetkami. W wyniku rozpoznania wniosku B. B. decyzją z dnia "[...]" umorzono część nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 1.000 zł oraz umorzono odsetki ustawowe za opóźnienie (naliczane na dzień 30 sierpnia 2016 r.) w wysokości 415,70 zł. Kolejną decyzją z dnia "[...]" organ I instancji odroczył termin płatności nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 3.000 zł. Dnia 19 września 2017 r. do organu I instancji wpłynął wniosek B. B. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odsetek, pobranych na syna O. F, w wysokości 3.000 zł z powodu pogarszającej się sytuacji finansowej. W uzasadnieniu wniosku wymieniona wskazała, iż obecnie nie pobiera świadczeń z funduszu alimentacyjnego na O. B. oraz od września 2017 r. nie otrzymuje zasądzonych od K. R. alimentów na córkę R. B. Wskazała ponadto, iż nieotrzymanie alimentów nie stanowi dochodu utraconego w rozumieniu przepisów, co pozbawia ją możliwości ubiegania się o inne świadczenia, ze względu na przekroczenie kryterium dochodowego. Decyzją z dnia "[...]" odmówiono wnioskodawczyni umorzenia w/w należności. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji opisał sytuację życiową wnioskodawczyni oraz jej rodziny, m.in. przedstawił zestawienia dochodów i wydatków. W ocenie organu, mimo niskich dochodów (które nieznacznie przekraczają wydatki) nie stwierdzono aby B. B. była w trudnej sytuacji materialnej (dochodowej). W odwołaniu od powyższej decyzji B. B. podniosła, iż jej sytuacja bytowa uległa zmianie, ponieważ obecnie do składu osobowego rodziny nie jest wliczany jej syn O. F., a dochody rodziny są niższe z powodu zaległości w spłacie alimentów na rzecz córek. Wskazała, iż z tytułu alimentów przyznanych na O. B. komornik we wrześniu przelał kwotę 424,02 zł., ojciec R. B. – K. R. od września 2017 r. nie płaci alimentów, ponieważ został dyscyplinarnie zwolniony, natomiast ojciec O. B. – P. K. sam nie wpłaca alimentów. Komornik potrąca natomiast ściągnięte od P. K. kwoty i przekazuje je w wysokości około 411 zł. Rozpatrując sprawę w postępowaniu odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło w całości ustalenia faktyczne i ocenę prawną organu I instancji. Podniosło, że podstawę materialno-prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. z 2017 r., poz. 489). Zgodnie z art. 23 ust. 8 w/w ustawy organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Kolegium wskazało, iż z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną (porusza się na wózku inwalidzkim) i samotnie wychowuje dwie córki w wieku szkolnym: O. B. (ur. 18 marca 2003 r.) i R. B. (ur. 10 listopada 2008 r.). Rodzina mieszka w mieszkaniu własnościowym o pow. 51,09 m2. Mieszkanie jest dostosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Miesięczne wydatki rodziny stanowią: opłata za telewizję kablową - 48,00 zł, czynsz - 260,00 zł, fundusz remontowy - 78 zł, energię 220,00 zł, internet - 40 zł, rata kredytu - 841,68 zł, rata nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych - 100 zł, polisy na życie córek - 30,00 zł, lekarstwa 84,00 zł, pieluchy 291,67 zł, doładowanie do telefonu 30,00 zł, benzyna - 100,01 zł. Z powyższego wynika, iż rodzina przeznacza na w/w cele miesięcznie kwotę 2 123,36 zł. Kwota ta nie uwzględnia wydatków na żywność i odzież oraz środki czystości. Na miesięczny dochód rodziny składa się: renta inwalidzka - 1.063,59 zł, wynagrodzenie tele praca – 1.013,51 zł, świadczenie wychowawcze - 500 zł, alimenty na R. B. w wysokości 424,02 zł oraz dodatek mieszkaniowy - 336,08 zł. Z powyższego wynika, iż po odliczeniu wydatków rodzinie wnioskodawczyni pozostaje kwota w wysokości: 3.337,20 zł – 2.123,36 zł = 1. 213,84 zł. Dodatkowo wskazano, iż zadłużenie strony z tytułu: - nienależnie pobranego na O. B. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wynosi 3.500,00 zł, - nienależnie pobranego na R. B. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wynosi 3.000,00 zł, - nienależnie pobranych na O. B., R. B. oraz O. F. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wynosi 2.600,00 zł, co łącznie daje kwotę 9.100,00 zł. Kolegium wskazało, że w jego ocenie organ I instancji w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny sprawy i zastosował przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Nie ulega wątpliwości, iż wnioskodawczyni jako osoba niepełnosprawna oraz samotnie wychowująca dwójkę dzieci w wieku szkolnym znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej, osobistej i dochodowej. Bez wątpienia biorąc pod uwagę dochody i wydatki rodziny nie byłaby ona w stanie jednorazowo uregulować zadłużenia w wysokości 9.100 zł. Wskazać należy jednak, iż organ I instancji podjął już wcześniej kroki w celu umożliwienia spłaty zadłużenia w sposób jak najmniej uciążliwy dla budżetu rodziny. Mianowicie rozłożył na raty w wysokości 100 zł kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (decyzja z dnia "[...]") oraz odroczył termin płatności nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (decyzja z dnia "[...]" oraz decyzja z dnia "[...]"). Oznacza to, iż po pierwsze zadłużenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie stanowi obecnie obciążenia dla budżetu rodziny, bowiem jak wynika z uzasadnienia decyzji płatność należności została odroczona do momentu kiedy wnioskodawczyni spłaci nienależnie pobrane świadczenie rodzinne. Po drugie wnioskodawczyni skutecznie spłaca nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w ratach w wysokości 100 zł miesięcznie. Reasumując, Kolegium podniosło, że w sprawie nie wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o której mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jak wynika z akt sprawy, wnioskodawczyni, mimo że jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (porażenie kończyn dolnych po złamaniu kręgosłupa w odcinku lędźwiowym) jest aktywna zawodowo i uzyskuje stały dochód. Ponadto biorąc pod uwagę jej wiek (48 lat) i wysokość dochodu oraz wysokość zadłużenia prognozować można, że wnioskodawczyni będzie w stanie wywiązać się z w/w zobowiązań w przyszłości. Stąd też na dzień orzekania sytuacja materialna, osobista i dochodowa rodziny wnioskodawczyni pozwala na spłatę nieumorzonej części zadłużenia przy zachowaniu wymogu zapewnienia środków na minimum egzystencji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca podniosła, że w sierpniu 2017 r. straciła świadczenie na córkę O. w kwocie 450 zł, a miesiąc później straciła alimenty przekazywane przez komornika na córkę R. w kwocie 600 zł. Przez to bardzo pogorszył się status finansowy rodziny. Argumentowała, że jest wciąż na debecie, nie ma skąd pożyczać, bo nie miałaby z czego oddawać. Gdy deklarowała spłatę po 100 zł miała jeszcze alimenty na obie córki. Zarzuciła, że uwzględnione przez organy wydatki pomijają wydatki na żywność i środki czystości w kwocie około 1213 zł miesięcznie. Podała, że w grudniu podrożał prawie o 100 % jej stały lek. Wskazała na koszty innych lekarstw i niezbędnych środków higienicznych. Stwierdziła, że w następnym miesiącu stanie przed dylematem czy spłacać ratę nienależnie pobranych świadczeń, czy wykupić leki i pieluchy. Podkreśliła, że nie jest jej winą, że alimentator został zwolniony z pracy dyscyplinarnie i przez okres 6 miesięcy nie otrzyma zasiłku a córka alimentów. Oświadczyła, że dochód z telepracy przeznaczony jest na spłatę kredytu. Teraz każde 100 zł jest dla nich wielką kwotą. Oświadczyła, że nie ma możliwości dorobić gdziekolwiek, dzieci są małe, rosną. Świadczeń nie może otrzymać, bo wlicza się alimenty, które nie są dochodem utraconym. Zakwestionowała uzależnianie prawa do świadczenia alimentacyjnego od kryterium dochodowego. Stwierdziła, że nie ma wpływu na wypłacalność ojców swoich dzieci. Stwierdziła, że ma zasądzone alimenty bez pokrycia. Ojcowie nie utrzymują kontaktów z dziećmi, jest ich jedynym rodzicem i żywicielem. Nikt się jednak tym nie martwi. Gdyby uznano alimenty za utracone, to miałaby możliwość na świadczenia dla dzieci. Zdaniem skarżącej znajduje się w szczególnie uzasadnionej sytuacji. Zauważyła, że o świadczenia na kolejny okres może się ubiegać w drugiej połowie 2018r., ponieważ w 2016 r. miała większe dochody, w tym alimenty. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego w dacie wydania tego aktu, nie rozstrzygając przy tym pod kątem słuszności, czy też celowości i nie kierując się zasadami współżycia społecznego. Z kolei stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej: p.p.s.a.), sąd administracyjny dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w ramach tak zakreślonych granicach, Sąd uznał, że skarga nie jest zasadna. Sąd kontroluje legalność decyzji a w działaniu organu administracji w niniejszej sprawie nie dopatrzył się ani naruszenia norm prawa materialnego, ani też naruszenia przepisów postępowania. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: "ustawa"), zgodne z którym organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, że: po pierwsze - decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, po drugie - umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia, po trzecie - przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zatem wynik postępowania w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń zależy od tego, czy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zostaną ocenione przez organ administracji jako "szczególnie uzasadnione". Przy czym wskazać należy, że ustawa nie zawiera definicji pojęcia "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga zatem od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny, czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Przy ocenie wystąpienia przesłanki, o której mowa w art. 23 ust. 8 ustawy znaczenie mają również przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia. Co więcej ustawodawca wskazał, że organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych nienależnie świadczeń. Pozostawiając tym samym organowi uznanie co do wyboru prawnych możliwości. Wydanie decyzji musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 23 ust. 8 ustawy - co w przedmiotowej sprawie organy właściwie zrealizowały. Mianowicie, w rozpoznawanej sprawie skarżąca przekonywała, że sytuacja materialna jej trzyosobowej rodziny jest wyjątkowo trudna i uzasadnia uwzględnienie wniosku. Skarżąca akcentowała, że samotnie wychowuje dwie małoletnie córki. Ma ograniczone możliwości zarobkowania, gdyż jest osobą niepełnosprawną, porusza się na wózku inwalidzkim. Wymaga stałego przyjmowania leków i zaopatrywania się w szczególne środki higieniczne. Względy te czynią sytuację rodziny bez wątpienia trudną, co przyznały organy orzekające, dostrzegając jednak prawidłowo, że sytuacja bytowa rodziny jest ustabilizowana. Opisane okoliczności istniały także w czasie nienależnego pobierania świadczeń z funduszu, zatem nie można uznać je za "szczególne" w rozumieniu art. 28 ust. 3 ustawy, gdyż nie spowodowały powstania zadłużenia z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ani nie zmieniły sytuacji bytowej rodziny w toku spłaty zadłużenia. Organy zasadnie uwzględniły, że skarżąca posiada mieszkanie własnościowe, samochód, stałe źródło dochodu z tytułu renty inwalidzkiej, telepracy, otrzymuje dodatek mieszkaniowy, na bieżąco reguluje wszystkie zobowiązania. Ma także zasądzone alimenty, które chociaż nieregularnie wciąż otrzymuje i może korzystać z jakichkolwiek świadczeń z pomocy społecznej. Nie można zatem postawic organom zarzutu naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie. Przedmiotem wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, poddanego kontroli Sądu, była bowiem odmowa umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych skarżącej w łącznej kwoty 3.000,00 zł stanowiącą nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których zwrotu zobowiązano ją ostateczną decyzją z dnia "[...]". Całkowicie zatem zasadnie, jako materialnoprawną podstawę decyzji organu I instancji orzekającej o odmowie umorzenia tej należności, wskazano art. 23 ust. 8 ustawy. Zgodzić się nadto należy ze stanowiskiem organów, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dotycząca rodziny uniemożliwia skarżącej wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem składu orzekającego, wniosek skarżącej został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego, zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści. Zgodzić się także trzeba z zaprezentowaną w uzasadnieniach decyzji obu organów argumentacją, co do tego, że trudna sytuacja dochodowa nie stanowi sama w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji publicznej zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy. Na sytuację życiową składają się wysokość osiąganych dochodów oraz stan rodzinny. Organ musi dokonać oceny, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 1045/12 publ. CBOSA). Przepis art. 23 ust. 8 ustawy może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, iż sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany (por. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 1863/15, LEX nr 2294161). Ponadto, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiono istotne dla oceny sprawy fakty, a wynikające z tych faktów ustalenia nie budzą wątpliwości co ich słuszności. Trzeba w tym miejscu podkreślić, że w orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Ocena sytuacji należy do organów administracji i to organ decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Zważyć również trzeba, że środki budżetowe przeznaczone na świadczenia alimentacyjne w gminach stanowią środki publiczne. Społeczeństwo i jego obywatele powinni mieć pewność, że organy Państwa dbają o wykorzystywanie środków publicznych w sposób zgodny z ich przeznaczeniem. W przypadku umorzenia środków nienależnie pobranych, gdy nie zachodzi wyjątkowa sytuacja, organ mógłby narazić się na zarzut marnotrawienia środków publicznych. Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego. W podsumowaniu stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów i zastosowaniu trafnej wykładni prawa materialnego. Stan faktyczny został wnikliwie ustalony, a Sąd podziela słuszność tych ustaleń. Uwzględniając powyższe, w ocenie sądu organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i rodzinną skarżącej, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności. Jednocześnie dodać należy, że zmiana – po wydaniu skarżonej decyzji – sytuacji materialnej, dochodowej, czy zdrowotnej rodziny wnioskodawczyni może być przedmiotem ponownego wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, a powaga rzeczy osądzonej (art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a.) nie będzie stała na przeszkodzie rozstrzygnięciu tej sprawy co do istoty. Dlatego też na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.