II SA/Ol 896/23

Dnia 14 grudnia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędziowie sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) asesor WSA Grzegorz Klimek Protokolant specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2023 roku sprawy ze skargi T. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz ich zwrotu 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2. umarza postępowanie administracyjne. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu (dalej: "Kolegium") utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Elbląg (dalej: "organ I instancji") z dnia 19 lipca 2023 r. o ustaleniu świadczeniem rodzinnym pobranym nienależnie kwot wypłaconych T. O. (dalej: "skarżący") za okres 1 sierpnia 2022 r. – 31 marca 2023 r. tytułem zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 1.726,72 zł oraz o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres 1 sierpnia 2022 r. – 31 marca 2023 r. w łącznej wysokości 1.726,72 zł wraz z odsetkami ustawowymi za jego opóźnienie. W uzasadnieniu wyjaśniono, że organ I instancji decyzją z dnia 27 listopada 2018 r. przyznał prawo do zasiłku pielęgnacyjnego niepełnosprawnemu A. O. (dalej: "syn skarżącego") na okres 1 października 2018 r. – 31 października 2021 r., na wniosek skarżącego. Syn skarżącego posiadał orzeczenie o niepełnosprawności wydane w dniu 9 października 2018 r. na czas określony do 31 października 2021 r. Następnie decyzją z dnia 7 grudnia 2021 r., na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.), organ I instancji orzekł o zmianie powyższej decyzji w zakresie daty końcowej przyznania zasiłki pielęgnacyjnego. W miejsce daty 31 października 2021 r. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało przyznane do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 6 kwietnia 2023 r. organ I instancji uzyskał informację, iż w dniu 17 czerwca 2022 r. zostało wydane kolejne orzeczenie o niepełnosprawności syna skarżącego na czas określony do 30 czerwca 2024 r. Orzeczenie to stało się ostateczne w dniu 29 lipca 2022 r. W tej sytuacji organ I instancji stwierdził, iż z dniem 29 lipca 2022 r. wygasła z mocy prawa decyzja z dnia 27 listopada 2018 r. i tym samym zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje od dnia 29 lipca 2022 r. do dnia 31 marca 2023 r. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji oraz wyjaśniło, że skarżący został pouczony o konsekwencjach niepoinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ podkreślił, że z sentencji decyzji z dnia 7 grudnia 2021 r. orzekającej o zmianie wcześniejszej decyzji wynika, że przedłużenie okresu przysługiwania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności określono do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W treści pouczenia również został zawarty kolejny zapis, że w przypadku wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności należy niezwłocznie poinformować o tym organ. Niepoinformowanie może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz koniecznością ich zwrotu. Kolegium wskazało, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności syna z dnia 17 czerwca 2022 r. wpłynęło do organu drogą elektroniczną dopiero w dniu 30 kwietnia 2023 r. Organ nie dał wiary zawartym w odwołaniu zapewnieniom skarżącego, że orzeczenie to zostało wcześniej wrzucone do "wrzutki" organu I instancji. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie podnosząc, że dokument złożony do tzw. "wrzutni" organu był kopią, podobnie jak dokument złożony drogą elektroniczną, cały czas jest w posiadaniu oryginału. Skarżący wyjaśnił również, że przez cały okres sporny wypłacania zasiłku pielęgnacyjnego był przekonany, że wszystko zostało dokonane zgodnie z obowiązującym prawem i istniejącymi w tym czasie obostrzeniami związanymi z COVID-19. Zarzucił, że brak było jakiejkolwiek możliwości weryfikacji tego co się dzieje z dokumentami. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. 2023 r., poz. 1634 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 (§ 1) tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz zobowiązująca skarżącego do zwrotu powyższego świadczenia wraz z odsetkami. Przy czym przyczyną uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane jest wydanie w dniu 17 czerwca 2022 r. przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności orzeczenie, w którym "przedłużono" orzeczenie o niepełnosprawności syna skarżącego na kolejny okres, tj. do 30 czerwca 2024 r. Jak przyjęły organy, w zaistniałej sytuacji obowiązkiem skarżącego było przełożenie powyższego orzeczenia w organie wypłacającym świadczenia, gdyż był on pouczony o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o zmianach mających wpływ na prawo do jego uzyskiwania. Ponadto organy przyjęły, że w decyzji organu I instancji przedłużającej okres przysługiwania świadczenia w okresie epidemii COVID-19 ze względu na szczególne regulacje obowiązujące w tym okresie, tj. decyzji z 7 grudnia 2021 r., skarżący został poinformowany, że przysługuje ono do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ze znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy orzeczeniach o niepełnosprawności syna skarżącego z dnia 9 października 2018 r. oraz z dnia 17 czerwca 2022 r. wynika, że syn został zaliczony do osób niepełnosprawnych, niepełnosprawność dziecka istnieje od urodzenia, a istotne dla świadczenia pielęgnacyjnego jest jedynie wskazanie dalszego okresu na jaki jest wydawane orzeczenie (najpierw do 31 października 2021 r., a następnie do 30 czerwca 2024 r.). Jak twierdzi skarżący, przedłożył orzeczenie o niepełnosprawności syna do "wrzutni" organu I instancji i przez cały czas otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego był on przekonany, że świadczenie jest wypłacane zgodnie z obowiązującym prawem i istniejącymi w tym czasie obostrzeniami związanymi z COVID-19. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) - dalej: "u.ś.r." Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależne świadczenie, jest zobowiązana do ich zwrotu. Przy czym w myśl ust. 2 pkt 1 cytowanego przepisu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; 3) osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wobec powyższego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. WSA w Gliwicach w wyroku z 29 września 2023 r., II SA/Gl 727/23, dostępny w CBOSA). Ponadto dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie to im nie przysługuje (por. WSA w Łodzi w wyroku z dnia 26 września 2023 r., II SA/Łd 528/23, dostępny w CBOSA). W ocenie Sądu, dokonując oceny przedstawionej przez skarżącego argumentacji należało uwzględnić, iż jest powszechnie wiadome, że w okresie epidemii ograniczeniu uległ zarówno dostęp osób niepełnosprawnych do leczenia, jak i dostęp ich opiekunów do urzędów administracji. Powyższe implikowało liczne skutki, bowiem niewątpliwie z jednej strony leczenia niepełnosprawnego dziecka wiązało się z konicznością większego zaangażowania opiekuna w organizację takiego procesu, z drugiej zaś z uwagi na ograniczenie w kontaktach osobistych utrudniony był kontakt z organami administracji choćby w celu wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości i uzyskiwania stosownych informacji, do których udzielania organ jest zobowiązany na podstawie art. 9 k.p.a. Z powyższego przepisu wynika obowiązek do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy są też na powyższej podstawie zobowiązane do czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Należy też mieć na względzie, że nie było w interesie skarżącego ukrywanie faktu wydania kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności jego syna, które jedynie wydłużało okres stwierdzonej niepełnosprawności, a więc de facto okres, w którym skarżący ma prawo oczekiwać wsparcia państwa w opiece nad dzieckiem. Stąd zakładając minimum racjonalności działania skarżącego nie sposób przyjmować, aby świadomie zaniechał on przekazania informacji organowi administracji. Nie można też tracić z pola widzenia, iż istotne dla sprawy zdarzenia miały miejsce w okresie obowiązywania stanu epidemii i wprowadzonych w związku z nim licznych szczególnych regulacji, co utrudniało prawidłową ocenę praw i obowiązków przez obywateli. Wreszcie, w ocenie Sądu, przyjętej przez organy administracji skrajnie formalistycznej oceny okoliczności sprawy nie sposób pogodzić z konstytucyjną zasadą proporcjonalności i celami dla których wprowadzono zasady ustalania i zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Nie sposób bowiem przyjąć, iżby wolą ustawodawcy było pozbawienie opiekuna niepełnosprawnego dziecka świadczenia pielęgnacyjnego i obciążanie go obowiązkiem zwrotu wypłaconych kwot wraz z odsetkami tylko z tej przyczyny, iż po uzyskaniu ogólnikowych pouczeń, w okresie licznych obiektywnie występujących, a opisanych po części powyżej utrudnień związanych ze stanem epidemii – mimo że nie dopełnił on czynności o charakterze formalnym, podczas gdy obiektywnie posiadał on uprawnienie do uzyskania stosownego wsparcia ze strony państwa z uwagi na utrzymującą się na kolejne okresy niepełnosprawność dziecka. Wobec powyższego, Sąd uznawszy, że organy administracji nietrafnie uznały, iż zaistniały okoliczności obligujące je do stwierdzenia, że pobrane przez skarżącą świadczenia maja charakter świadczeń nienależnie pobranych i podlegają zwrotowi na zasadzie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. skargę uwzględnił w całości. W następstwie powyższego zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, oraz art. 135 p.p.s.a., uchylono zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji. Przedstawiona przez Sąd ocena prawna powoduje jednocześnie, że dalsze procedowanie w przedmiocie nienależnie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego stało się bezprzedmiotowe. Zatem postępowanie administracyjne wszczęte w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres 1 sierpnia 2022 r. – 31 marca 2023 r. i zobowiązania skarżącego do zwrotu tej kwoty (wraz z odsetkami) podlegało umorzeniu – jak też Sąd orzekł w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a.