II SA/Ol 896/24

Dnia 30 stycznia 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) asesor WSA Grzegorz Klimek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi B.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Decyzją z 18 września 2024 r. Kierownik działu Świadczeń Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Lidzbarku Warmińskim, działając z upoważnienia Wójta Gminy Lidzbark Warmiński (dalej jako: "organ I instancji"), odmówił przyznania B. W. (dalej jako: "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem C. M. Jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej jako: "u.ś.r."). W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że wnioskiem z 21 sierpnia 2024 r. skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem C. M., legitymującym się orzeczeniem z dnia 14 sierpnia 2024 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ zaznaczył, że w orzeczeniu wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 63-go roku życia, a orzeczenie zostało wydane do 31 sierpnia 2026 r. Wskazał, że skarżąca miała ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem od 1 lipca 2022 r. do 31 lipca 2024 r. Organ podkreślił, że mimo zmiany stanu prawnego od dnia 1 stycznia 2024 r., na mocy art. 63 ust. 1 – 3 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, w sprawie zastosowanie miały przepisy dotychczasowe. W dalszej części uzasadnienia wskazano, że z materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego, wynika, że ojciec skarżącej jest osobą niesamodzielną w każdym obszarze funkcjonowania. Zakres sprawowanej przez skarżącą całodobowej opieki nad ojcem uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia ani wykonywanie innej pracy zarobkowej. Jednakże z uwagi na fakt, że ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z H. M., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to z mocy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r przyznanie świadczenia na rzecz skarżącej nie było możliwe. Dodatkowo niepełnosprawność ojca skarżącej istnieje od 63-go roku życia, co z mocy art. 17 ust. 1b u.ś.r., który prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnia od powstania niepełnosprawności nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub (w przypadku kontynuowania nauki) do 25. roku życia, uniemożliwia przyznanie wnioskowanego świadczenia. Organ przywołał treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego częściową niekonstytucyjność tego przepisu, ale wskazał, że jego treść nie została zmieniona przez ustawodawcę. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca wniosła o przyznanie jej wnioskowanego świadczenia od dnia złożenia wniosku. Decyzją z 8 października 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy", organ II instancji") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy podkreślił, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie mogła być wskazana przez organ I instancji przesłanka negatywna określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. powstanie niepełnosprawności po 18. czy po 25. roku życia. Wskazał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie prezentowane jest stanowisko o konieczności oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż przed ukończeniem 18. roku życia (lub 25. roku życia w trakcie nauki), z pominięciem kryterium z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Tym samym za niedopuszczalną uznać należy odmowę przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o przesłankę wskazaną w tym przepisie. W dalszej części uzasadnienia Kolegium, nie kwestionując faktu sprawowania opieki przez skarżącą, wskazało, że w rozpatrywanej sprawie występowała wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przesłanka negatywna, której zaistnienie uniemożliwiało przyznanie stronie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Z akt sprawy wynika bowiem, że C. M. pozostawał w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymowała się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., pomimo pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim, jest możliwe wyłącznie w sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (tak Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22). W skardze na powyższą decyzję wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca zarzuciła : 1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 a i art. 1 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego niewłaściwą wykładnię i uznanie, że nie została spełniona przesłanka posiadania ustalonego stopnia niepełnosprawności przez żonę wymagającego opieki C. M.; 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, w sytuacji gdy postanowienie organu I instancji było wadliwe i należało je uchylić w całości i w tym zakresie orzec co do istoty sprawy; b) przepisu art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie istoty sprawy i nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w całości, przez pominięcie części zarzutów i dowodów istotnych dla sprawy i błędną ocenę zebranego materiału dowodowego w sprawie, w szczególności braku ustalenia posiadania przez małżonkę orzeczenia o niepełnosprawności, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego; c) przepisu art. 10. 79a, 81 k.p.a. poprzez niepoinformowanie skarżącej co powinna zrobić, aby uzyskać korzystną decyzję administracyjną; d) przepisu art. 15 k.p.a. polegające na zaniechaniu merytorycznego rozpoznania sprawy administracyjnej i ograniczeniu się do kontroli decyzji wydanej przez organ I instancji. Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, zobowiązanie organu II instancji do wydania decyzji co do istoty sprawy, dopuszczenie dowodu z dokumentów dołączonych do skargi oraz o zasądzenie ewentualnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu podkreśliła, że prawidłowo organ odwoławczy uznał za wadliwą podstawę odmowy przyznania świadczenia wynikającą z art. 17 ust.1 b u.ś.r., jednakże błędnie przyjął , że żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, gdyż takie orzeczenia posiada od wielu lat, a obecnie oczekuje na kolejne. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. W dniu 9 grudnia 2024 r. skarżąca przesłała do sądu kopię odpisu skróconego aktu zgonu C. M. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako: "p.p.s.a.") na wniosek organu, przy braku sprzeciwu skarżącej. Zgodnie z tym przepisem sprawa może być rozpoznana w tym trybie, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz.U.2024 poz. 1267) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w postępowaniu, mających wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 p.p.s.a. Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych powodów, niż w niej wskazane. Prawidłowo Kolegium ustaliło, że skarżąca sprawowała opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, w zakresie uniemożliwiającym jej podjęcie zatrudnienia czy wykonywanie innej pracy zarobkowej. Słusznie też wskazało, że osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dołączone do skargi orzeczenia wskazują na istnienie u H. M. we wskazanych okresach umiarkowanego, a nie znacznego stopnia niepełnosprawności. Prawidłowe jest także stanowisko organu II instancji stwierdzające, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, nie może powodować odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego moment powstania niepełnosprawności - po ukończeniu 18. lub 25. roku życia przez osobę wymagającą opieki, jeżeli wnioskodawca rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym, art. 17 ust. 1b ustawy u.ś.r. nie mógł stanowić podstawy odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Słusznie także organy obu instancji przyjęły, że wobec brzmienia przepisów przejściowych ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429, dalej jako: "u.ś.w.") kolejny wniosek skarżącej o świadczenie pielęgnacyjne rozpatrywać należało według przepisów dotychczasowych (sprzed zmiany). Wskazać bowiem należy, że od 1 stycznia 2024 r., tj. od dnia wejścia w życie u.ś.w., z mocy art. 43 tej ustawy zmienione zostały przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym również dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 17 u.ś.r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje wskazanym podmiotom, jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nowe brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. wyklucza skarżącą z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, gdyż nie sprawuje opieki nad osoba małoletnią. Podkreślenia jednakże wymaga, że ustawodawca w rozdziale 7. u.ś.w. zawarł przepisy przejściowe i dostosowujące. I tak w myśl art. 63 ust. 1 u.ś.w. w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Z kolei art. 63 ust. 2 u.ś.w. stanowi, że osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4. Natomiast zgodnie z art. 63 ust. 3 u.ś.w. osoby, o których mowa w ust. 2, zachowują prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności. Warunkiem zachowania prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach określonych w zdaniu pierwszym jest złożenie wniosku o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności. W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji jako przyczynę odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazały fakt pozostawania wymagającego opieki ojca skarżącej w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uszło jednak uwadze organów, że do sytuacji skarżącej zastosowana winna być regulacja wynikająca z przepisów przejściowych i dostosowujących u.ś.w., która dotyczy kontynuacji wcześniej przyznanego świadczenia. Skarżąca miała bowiem ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 lipca 2022 r. do 31 lipca 2024 r. w związki z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Uprawnienie to uzyskała na podstawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 28 września 2022 r., nr SKO. 82.1078.2022. Do wniosku z dnia 21 sierpnia 2024 r. o świadczenie pielęgnacyjnego skarżąca dołączyła nowe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca z dnia 14 sierpnia 2024 r. obowiązujące do 31 sierpnia 2026 r. Wobec tego do jej sytuacji prawnej zastosowanie miały unormowania wynikające z art. 63 ust. 3 u.ś.w. Zbliżony stan faktyczny był już przedmiotem oceny sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w uzasadnieniu prawomocnego wyroku z dnia 30 października 2024 r., wydanego w sprawie o sygn. akt II SA/Sz 649/24 (dostępnym w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA") stwierdził, że "Ustawodawca w art. 63 ust. 2 i 3 u.ś.w. ustalił zasady ochrony praw nabytych dla osób, którym wcześniej przyznano prawo do przedmiotowego świadczenia. Przepisy te miały na celu zapewnienie stabilności i przewidywalności prawa. Zasada ochrony praw nabytych zapewnia ochronę praw podmiotowych, zarówno publicznych jak i prywatnych nabytych w drodze skonkretyzowanych decyzji, przyznających świadczenia, jak i praw nabytych in abstracto (zgodnie z ustawą przed zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie), a także ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych, tj. takich, które spełniają wszystkie zasadnicze przesłanki ustawowe nabycia praw pod rządami danej ustawy bez względu na stosunek do nich późniejszej ustawy (Trybunał Konstytucyjny: orzeczenie z 11 lutego 1992 r. sygn. K 14/91 i wyrok z 22 czerwca 1999 r. sygn. K 5/99). Powyższa zasada sprowadza się do takiego nakazu stanowienia i stosowania prawa, by obywatel mógł układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na skutki prawne, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca 1999 r. sygn. K 34/98). Według Sądu, przepisy art. 63 ust. 2 i 3 u.ś.w. urzeczywistniają zasadę demokratycznego państwa prawnego, wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP oraz zasadę praworządności z art. 7 Konstytucji RP, których rozwinięcie zawarte zostało w art. 6, art. 7 i art. 8 K.p.a.". Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę pogląd ten w całości podziela. Stanowisko to oznacza, że wynikająca z art. 63 ust. 3 u.ś.w. zasada praw nabytych wyłącza w sytuacji kontynuacji świadczenia możliwość stosowania warunków wynikających z uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22, publ. w CBOSA), zgodnie z którą warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Wymóg posiadania przez małżonka osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności obowiązywałby w sytuacji ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. po raz pierwszy. Natomiast w sytuacji kolejnego wniosku dotyczącego kontynuacji wcześniej przyznanego świadczenia, zgodnie z treścią art. 63 ust. 3 u.ś.w., badaniu podlega spełnienie wymogów formalnych wniosku (tj. złożenie wymaganych dokumentów we wskazanych w przepisie terminach) oraz ustalenie faktycznego sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ustawodawca wskazał bowiem, że osoby, którym wcześniej przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego "zachowują" to prawo na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., po spełnieniu warunków wynikających z art. 63 ust. 3 u.ś.w. Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymana nią w mocy decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uwzględnią przedstawioną przez Sąd wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o świadczeniu wspierającym, i odniosą ją do stanu faktycznego niniejszej sprawy. .