II SA/Ol 949/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2014r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. K. od postanowienia Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 7 stycznia 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 949/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. K. na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej postanawia odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie adwokata. WSA/post.1 - sentencja postanowienia Wyrokiem z dnia 28 listopada 2013r. (Sygn. akt II SA/Ol 949/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę A. K. na postanowienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej z dnia "[...]" w przedmiocie zmiany kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej. Po otrzymaniu wyroku wraz z uzasadnieniem, sporządzonym na wniosek skarżącego, A. K. zwrócił się o ustanowienie adwokata do reprezentowania go w postępowaniu kasacyjnym, w związku z zamiarem wywiedzenia skargi kasacyjnej, od przedmiotowego wyroku, który w ocenie skarżącego nie odpowiada prawu. Podał, że nie jest w stanie pokryć kosztów wnioskowanego pełnomocnika bez jakiegokolwiek uszczerbku w swoim utrzymaniu. Z danych zawartych we wniosku wynika, że skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe, nie posiada majątku, znacznych oszczędności, ani też przedmiotów wartościowych. Jego miesięczny dochód, uzyskiwany ze stosunku pracy wynosi "[...]" zł brutto ("[...]" zł netto). Ponosi miesięczne wydatki na wynajęcie "lokum" w kwocie 400 zł, czesne uczelniane - 340 zł, przejazdy - 140 zł, obiady w stołówkach - 420 zł, śniadania i kolacje - 280 zł, telefon - 70 zł, środki czystości - 20 zł, kontakty z rodziną, w tym dojazdy do niej - 20 zł. Skarżący wyjaśnił, że wyszczególnione wydatki w ogólnej kwocie 1690 zł - są stałe i niezbędne. Ponadto wskazał, że z wynagrodzenia zobowiązany jest opłacać podatki inne należności, w tym ubezpieczenie, w kwocie "[...]" zł. Podał też, że ponosi wydatki nieplanowane, związane z nauką, ubiorem, czy stanem zdrowia, "co zakłóca równowagę budżetową". Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2014r. Referendarz sądowy odmówił ustanowienia dla skarżącego adwokata. W uzasadnieniu podniesiono, że z uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu, o jakim mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; w skrócie: p.p.s.a.), nie można utożsamiać pogorszenia sytuacji materialnej wskutek konieczności poniesienia wydatków związanych z postępowaniem sądowym. W powołanym przepisie chodzi jedynie o taką sytuację, w której posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie tych wydatków spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie będzie ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Zatem udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, wtedy gdy strona istotnie nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest dla niej obiektywnie niemożliwe, co stanowiłoby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. W ocenie Referendarza dane przedstawione przez skarżącego nie przekonują o jego szczególnie trudnej sytuacji ekonomicznej. Wskazano, że stały dochód miesięczny w wysokości "[...]" zł netto oraz brak konieczności ponoszenia nadzwyczajnych wydatków powoduje, że posiada on obiektywnie rozumianą zdolność pozyskania potrzebnych środków finansowych na rynku produktów kredytowych. Wskazano także, że koszt sporządzenia skargi kasacyjnej przez przeciętnego profesjonalnego pełnomocnika (pozostałych czynności procesowych strona może dokonywać samodzielnie) nie jest w obecnych warunkach zbyt wysoki. Wprawdzie jest on ustalany między stronami, w zależności od stopnia trudności sprawy, jednakże wskazano, iż wynagrodzenie adwokata, który zostałby w niniejszej sprawie wyznaczony na zasadzie prawa pomocy, byłoby przyznawane według zasad określonych rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). W niniejszej sprawie, z uwagi na jej przedmiot, cenę za sporządzenie skargi kasacyjnej oszacowano na ok. 220 zł. Zatem zdaniem Referendarza sądowego skarżący nie wykazał, że w sprawie spełniona została przesłanka, uzasadniająca ustanowienie dla niego adwokata. Od powyższego postanowienia sprzeciw wniósł A. K., wnosząc o przyznanie wnioskowanego prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. Podniósł, że dopełnił obowiązku wykazania, ze nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym wskazywane przez niego okoliczności nie budzą wątpliwości, skoro Referendarz nie nakazał ich wyjaśnienia w trybie art. 255 p.p.s.a. Zarzucił, że ocena dokonana przez Referendarza sądowego jest nieobiektywna i niepraworządna, a nawet dyskryminująca. Przy czym Referendarz sądowy nie wziął pod uwagę okoliczności, ze skarżący zamierza wywieść skargę także w innej sprawie zawisłej przez WSA w Olsztynie. Podniósł, że wszystkie posiadane środki finansowe przeznacza na koszty utrzymania, a nie posiada żadnego majątku, czy też przedmiotów wartościowych, które mógłby szybko spieniężyć. Podniósł ponadto, że jego sytuacja nie pozwala mu skorzystać z możliwości uzyskania środków finansowych w formie kredytu, gdyż nie posiada wolnych środków finansowych, które mógłby przeznaczyć na jego spłatę. Zatem skarżący nie może ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika bez uszczerbku dla swojego utrzymania, a tym samym nieprzyznanie mu prawa pomocy pozbawi go prawa do sądu. Ponadto zarzucił, że wskazywane przez Referendarza kwoty, jakie musiałby wydatkować na ustanowienie pełnomocnika, są hipoteczne i nie pozwoliłyby adwokatowi na utrzymanie kancelarii i opłatę wszystkich podatków. Zatem nie są to rzeczywiste koszty z tym związane. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Podnieść należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Wskazać należy, iż zgodnie z treścią przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy w zakresie częściowym ma miejsce w sytuacji, w której skarżący wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (w tym kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika) bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem sytuacja materialna wnioskodawcy oceniania w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Należy jednakże podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy jest odstępstwem od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Jest to szczególna instytucja postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym pozwala na realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Przyznanie prawa pomocy nie może być jednak stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Ponadto należy wskazać, iż to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od tej generalnej reguły. Za takim rozumieniem powołanych przepisów przemawia orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego: w postanowieniu z dnia 18 lutego 2005r. (sygn. akt OZ 1510/04, lex nr 302271) stwierdzono, iż prawo pomocy odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo – art. 246 § 1 i 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przy czym ciężar dowodu spoczywa na wnioskującym o prawo pomocy. Oznacza to, że wnioskujący musi udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, niewypełnienie zaś przesłanek określonych w art. 246 § 2 wskazanej ustawy skutkuje oddaleniem wniosku. Z materiału dowodowego sprawy (formularza PPF) wynika, że A. K. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jego źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę w wysokości "[...]" zł netto. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Przedstawiona powyżej sytuacja materialna skarżącego nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy. Skoro bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, to oznacza że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana jedynie w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przyznanie prawa pomocy jest bowiem obciążeniem budżetu państwa i przerzuceniem ciężaru tych kosztów na Skarb Państwa. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata. Przede wszystkim należy podnieść, że skarżący posiada stały i regularny dochód w postaci wynagrodzenia za pracę w kwocie "[...]" zł. Nawet uwzględniając ponoszone koszty utrzymania, związane z wynajmem lokalu, wyżywieniem i dojazdami do pracy, to w ocenie Sądu skarżący w dalszym ciągu jest w stanie ponieść koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika (niniejszej sprawie skarżący nie ponosi kosztów sadowych). Należy bowiem wskazać, że wyjątkowość prawa pomocy polega na tym, ze może być ona przyznana tylko wtedy, gdy pomimo wysiłków skarżącego nie jest on w stanie ich ponieść. Natomiast nie jest przyznawana w sytuacji, gdy takich wysiłków skarżący nawet nie czyni, uznając że winno mu być przyznane prawo pomocy. Ponadto należy wskazać, że do swoich wydatków skarżący zaliczył potrącaną mu z wynagrodzenia kwotę na podatki i ubezpieczenie w wysokości "[...]" zł. Jednakże kwota ta jest odliczana od wynagrodzenia brutto. Natomiast skarżący określił wysokość swojego wynagrodzenia zarówno brutto, jak i netto, a w związku z tym nie może powoływać się na okoliczność, że kwota ta należy do jego comiesięcznych wydatków. Przy czym Sąd uwzględnił okoliczność, że skarżący uiszcza jedynie podatek dochodowy (od wynagrodzenia), gdyż tylko o taki może chodzić, skoro skarżący oświadczył, że wyłącznym źródłem jego dochodu jest wynagrodzenie za pracę, a ponadto nie posiada nieruchomości, a w związku z tym nie uiszcza należnego w takim wypadku podatku od nieruchomości. Natomiast odnosząc się do podnoszonej przez skarżącego okoliczności, iż zamierza wnieść skargę kasacyjną także w innej sprawie, to wskazać należy, że to skarżący decyduje o tym, w ilu sprawach zamierza wywieść skargi kasacyjne i nie może kosztów związanych z taką decyzją przerzucać na Skarb Państwa. Nie może zatem oczekiwać, że okoliczność ta uzasadni przyznanie prawa pomocy. Przy czym na marginesie należy wskazać, że wskazywana przez niego sprawa o sygn. akt II SAB/Ol 72/13, w której także zamierza wywieść skargę kasacyjną, dotyczy bezczynności i przewlekłości w tej samej – przedmiotowo i podmiotowo - sprawie, co sprawa niniejsza. Natomiast podnoszona przez skarżącego okoliczność odnośnie niezgodności – w jego ocenie - wyroku z przepisami prawa w ogóle nie mieści się w zakresie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Zatem argumentacja ta nie może odnieść żadnych skutków. Wobec powyższego nie zostały spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy. Z tych względów na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd postanowił jak w sentencji postanowienia.