II SA/Ol 981/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2008r. na posiedzeniu niejawnym sprawy na skutek sprzeciwu R.K. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 21 stycznia 2008r. sygn. akt II SA/Ol 981/07 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi R.K. na decyzję Wojewódzkiego Lekarza Weterynarii z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie odmowy uznania stada bydła za urzędowo wolne od gruźlicy, brucelozy i enzootycznej białaczki postanawia odmówić przyznania prawa pomocy WSA/post.1 – sentencja postanowienia R.K. wystąpił o przyznanie mu prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Wojewódzkiego Lekarza Weterynarii z dnia "[...]". Podał, iż jest młodym rolnikiem i od kwietnia 2005r. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo rolne, w skład którego wchodzi dom o powierzchni 100 m2 (3/4 domu obciążone jest prawem dożywocia rodziców) oraz nieruchomość rolna o powierzchni 33,05 ha (10,55 ha przeliczeniowych). Ponadto dzierżawi nieruchomość rolną o powierzchni 3,30 ha (1,40 ha przeliczeniowych). Skarżący podał także, iż posiada budynki gospodarcze (w 1/2 obciążone prawem dożywocia rodziców). Wyjaśnił, iż budynki wchodzące w skład gospodarstwa wymagają remontu, zaś maszyny rolnicze są wypożyczone. Wskazał, iż uzyskuje dochód roczny z gospodarstwa w kwocie 22000 zł. Prowadzenie gospodarstwa jest jednak utrudnione ze względu na klęskę suszy oraz brak możliwości sprzedaży mleka. Zmusiło go to do zaciągnięcia w latach 2006-2007 kredytów suszowych w wysokości 11 tys. i 12 tys. zł na wznowienie produkcji, ze spłatą do czerwca 2008 r. i do kwietnia 2009 r. Skarżący podał, iż nie otrzymał przysługującej mu pomocy na umożliwienie startu młodym rolnikom w kwocie 500000 zł. Ponadto wskazał, iż gospodarstwo przejął od rodziców na mocy umowy ustnej, zobowiązując się do spłaty na rzecz rodzeństwa łącznie 200.000 zł, z której się jednak jeszcze nie wywiązał. Do spłaty pozostaje mu również kwota 18.000 zł w związku z przekazaniem mu przez rodziców stada krów. Ich hodowla nie przynosi jednak dochodu z uwagi na pozbawienie go możliwości sprzedaży mleka. Winą za taki stan gospodarstwa obarczył organy inspekcji weterynaryjnej. Z powodu działań tych organów od grudnia 2006 r. nie osiąga dochodu z tytułu produkcji mleka i nie może sprzedać cieląt. Wielokrotnie też stracił szansę uzyskania środków unijnych nie z własnej winy. Skarżący oświadczył, iż nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych. Utrzymuje się ze środków z płatności do gruntów rolnych w łącznej wysokości ok. 19.200 zł, co stanowi przeciętny dochód miesięczny w wysokości 1.600 zł. Wezwany przez referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku o żądane informacje i zaświadczenia podał, iż informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz przekazane w treści pism procesowych składanych w innych prowadzonych przez niego przed tym Sądem sprawach są wystarczające do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem z dnia "[...]" Referendarz sądowy odmówiła przyznania R.K. prawa pomocy. W uzasadnieniu wyjaśniono, iż w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy – o czym skarżący został pouczony - to na stronie ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. Składając wniosek o przyznanie prawa pomocy, strona powinna zatem należycie go uzasadnić, a w warunkach określonych w art. 255 powołanej ustawy przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe, pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Strona nie powinna zatem uchylać się od składania w konkretnej sprawie dodatkowych oświadczeń, bądź też przerzucać na Sąd obowiązku uzyskania żądanych od strony dokumentów. Wyjaśniono także, iż uwzględnienie w całości lub w części wniosków skarżącego o przyznanie prawa pomocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w innych prowadzonych przed tym Sądem sprawach nie stanowi automatycznie o zasadności wniosku złożonego w niniejszej sprawie. Przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy są każdorazowo odnoszone do aktualnej sytuacji materialnej strony, a wątpliwości co do sytuacji skarżącego powinny być każdorazowo wyjaśnione. Podniesiono, iż w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego w 2007 r. wezwano go do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Na ocenę sytuacji finansowej strony ma bowiem wpływ nie tylko wysokość jej dochodów, czy też generalnie uzyskiwanych przez nią pożytków z określonego tytułu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków. Wskazano, iż w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy, należy mieć na uwadze to, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i nie powinno być przyznawane w sytuacji, gdy strona pomimo świadomości ciążącego na niej obowiązku uiszczenia kosztów postępowania sądowego i potencjalnych możliwości ich pokrycia, przedkłada inne wydatki nad spełnieniem tego obowiązku. Nie wszystkie zatem wydatki mogą być uznane za mające pierwszeństwo przed wydatkami na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Dla potwierdzenia złej sytuacji finansowej skarżącego i braku oszczędności wezwano go ponadto do złożenia wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy. Wskazano także, iż z uwagi na rozbieżności co do liczebności stada skarżącego wykazywanych w różnych pismach kierowanych do Sądu, a tym samym wątpliwości co do braku uzyskiwania dochodu związanego ze sprzedażą zwierząt, skarżący wezwany został do wyjawienia aktualnej liczby hodowanego przez niego bydła i jego rodzaju, a ponadto podanie czy w 2007 r. sprzedawał lub kupował bydło. W formularzu wniosku, skarżący nie wykazał bowiem środków pieniężnych pochodzących ze sprzedaży bydła, a także nie wykazał środków uzyskanych w 2007 r. ze sprzedaży ziemniaków, o których wspominał w piśmie procesowym z dnia "[...]", złożonym w sprawie o sygn. akt "[...]". Wyjaśniono, iż brak wykazania wszystkich źródeł dochodu, czy też wykazanie dochodu, którego wysokość określona jest nieprecyzyjnie, uniemożliwia ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej strony, tym bardziej, że rodzi również wątpliwości co do wiarygodności wykazywanych przez stronę wysokości ponoszonych przez nią wydatków. Taki brak staranności, niezależnie od tego, czy jest celowy, czy też nie, pozbawia Sąd możliwości ustalenia, że skarżący nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania sądowego w całości lub w części. Żądane oświadczenia i dokumenty miały na celu potwierdzenie, że skarżący nie dysponuje obecnie środkami pieniężnymi, które mogłyby być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla jego utrzymania oraz bez negatywnego wpływu na prowadzoną przez niego działalność rolniczą. Jednakże brak informacji na temat jego sytuacji materialnej we wskazanym wyżej zakresie, uniemożliwia w ocenie Referendarza sądowego stwierdzenie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Uniemożliwia bowiem ocenę jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych. Oświadczenie strony, które budzi wątpliwości, nie może stanowić natomiast podstawy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Skarżący nie wykazał natomiast wiarygodnie, że mimo prowadzenia działalności rolniczej, nie jest w stanie zabezpieczyć środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Podniesiono ponadto, iż skarżący jest właścicielem gospodarstwa rolnego, obejmującego nieruchomość rolną o powierzchni 33,05 ha, dzierżawcą dodatkowych 3,30 ha gruntów, a ponadto hodowcą zwierząt gospodarskich. Od 2005 r. prowadzi działalność rolniczą i mimo, że nie przynosi ona oczekiwanych zysków, umożliwiających spłacenie zaciągniętych ustnie wobec rodziny zobowiązań, to jednak przynosi pożytki, które umożliwiają funkcjonowanie gospodarstwa rolnego i rozwijanie działalności związanej z hodowlą zwierząt, gdyż z jak sam podał skarżący w 2006 r. zmodernizował pomieszczenia do doju, przelewania i schładzania mleka, a ponadto jak wynika z załączonej do skargi w innej sprawie księgi rejestracji stada bydła, powiększyła się liczba posiadanego przez niego bydła w porównaniu do liczby stada otrzymanego od rodziców. Zatem mimo trudności związanych z suszą i wstrzymaniem produkcji mleka, skarżący jest w stanie zabezpieczyć środki niezbędne dla utrzymania własnego oraz funkcjonowania gospodarstwa rolnego. Nie znając wysokości wszystkich środków pieniężnych, jakimi w ciągu roku dysponuje skarżący, i źródeł ich pochodzenia nie sposób natomiast stwierdzić, iż nie są one wystarczające również na pokrycie kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Wątpliwości w tym zakresie nie wyjaśnia pismo procesowe z dnia 27 listopada 2007 r. Dodatkowo wskazano iż skarżący zaciągnął dwukrotnie kredyt suszowy, jednakże jego spłata, poza odsetkami, wymagalna stanie się dopiero w czerwcu 2008 r. i w kwietniu 2009 r. Zatem obecnie nie są one wymagalne i nie mogłyby mieć decydującego wpływu na ocenę aktualnej sytuacji materialnej skarżącego. Ponadto na skarżącym ciąży również zobowiązanie wobec członków rodziny na łączną kwotę 218.000 zł jednakże zabezpieczeniem jego spłaty jest gospodarstwo rolne wraz z inwentarzem żywym. Od postanowienia tego sprzeciw złożył R.K.. Podniósł, iż odmowa przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym jest odwetem ze strony Referendarza sądowego w związku z wnioskiem o jej wyłączenie. W ocenie skarżącego stanowisko Sądu, który oddalił wniosek o wyłączenie jest niezasadne, gdyż okoliczności, które podważają wiarygodność referendarza zostały wskazane i udowodnione. Podał, iż wcześniejsze postanowienia Referendarza były uchylane przez Sąd. W ocenie skarżącego wykazał on, iż spełnia przesłanki do przyznania mu pomocy w zakresie całkowitym. Podniósł, iż jest młodym rolnikiem, nie ma żadnych środków unijnych, a od 3 lat gospodarstwo "objęte" jest klęską suszy. Z winy weterynarza utracił 60000 zł w 2007r. W związku z wstrzymaniem produkcji mleka został pozbawiony stałego dochodu w wysokości 1000 zł miesięcznie, a musi dokonywać opłaty za wodę, energię, składkę emerytalną oraz spłatę odsetek. Podał iż utrzymuje się z gospodarstwa i z dopłat z Agencji, gospodarstwo jest poniżej kosztów opłacalności i znajduje się na skraju bankructwa. Musi także zgromadzić środki na spłatę kredytu w kwocie 11000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym może nastąpić tylko wtedy, jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny ( art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy). Przede wszystkim należy podnieść, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Użyte zaś w cytowanych wyżej przepisach sformułowanie "gdy strona wykaże" oznacza, iż to całkowicie na stronie spoczywa ciężar dowodu, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub częściowo. Za takim rozumieniem powołanych przepisów przemawia orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na przykład w postanowieniu z dnia 18 lutego 2005r. (Sygn. akt OZ 1510/2004, LEX nr 302271) Sąd ten stwierdził, iż prawo pomocy odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo - art. 246 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), przy czym ciężar dowodu spoczywa na wnioskującym o prawo pomocy. Oznacza to, że wnioskujący musi udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, niewypełnienie zaś przesłanek określonych w art. 246 § 2 tej ustawy skutkuje oddaleniem wniosku. Z kolei w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006r. (Sygn. akt II OZ 522/2006 LEX nr 299447) wyrażono pogląd, iż o dostatecznym udowodnieniu we wniosku okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy decyduje Sąd, który w razie niewystarczających danych do oceny sytuacji materialnej wnioskującego, może w oparciu o art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwać do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Jednocześnie Sąd wskazał, iż skoro skarżący nie przedstawił wymaganych oświadczeń i dokumentów, to nie było możliwości uwzględnienia wniosku. Orzeczenie Sądu w zakresie prawa pomocy zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki określone w art. 246 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W powołanym postanowieniu stwierdzono ponadto, iż Sąd odmawia przyznania prawa pomocy jeżeli podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. W niniejszej sprawie Sąd nie miał możliwości oceny, czy sytuacja skarżącego wypełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym czy też częściowym. Należy bowiem wskazać, iż w swoim wniosku PPF skarżący wskazał, iż uzyskuje dochód roczny w kwocie 22000 zł (tak podał w pkt 5 wniosku). Jednakże w pkt 10 wniosku jako wysokość dochodu wpisana jest najpierw kwota 22000 zł, a obok kwota 19200 zł. Wezwany do dokładnego określenia wysokości środków pieniężnych jakimi dysponował w 2007r. (pkt a) wezwania z dnia 19 listopada 2007r.) skarżący nie udzielił żadnych wyjaśnień w tym zakresie. Ponadto skarżący podał, iż z powyższej kwoty ponosi wydatki na prowadzenie gospodarstwa rolnego, zakup środków do produkcji rolnej, nawozów, paliwa i innych. Jednakże wezwany do określenia wysokości tych wydatków także nie udzielił żadnych wyjaśnień. Ponadto w pismach kierowanych do Sądu w innych sprawach, które zostały załączone do akt niniejszej sprawy skarżący podawał rozbieżne dane dotyczące jego sytuacji majątkowej. Dotyczy to np. różnej ilości sztuk bydła, podawanych przez samego skarżącego w innych sprawach, a także np. braku informacji o dochodach ze sprzedaży ziemniaków (o czym sam informował w piśmie procesowym z dnia "[...]" w sprawie o sygn. "[...]"). W związku z tym skarżący został wezwany do wyjaśnienia także tych kwestii (pkt a i h wezwania Sądu), lecz także w tym zakresie nie przekazał Sądowi żadnych informacji. W odpowiedzi na wezwanie skarżący wskazał jedynie, iż szczegółowe wyjaśnienia w tym zakresie przedłożył w innych pismach, a ponadto podał, iż Sąd może zwrócić się w tej sprawie do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Jak jednak podniesiono wyżej ciężar udowodnienia istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, a nie na Sądzie. Ponadto jak wskazano wyżej istnieją rozbieżności w danych podawanych w innych pismach procesowych skarżącego i dlatego Sąd nie mógł oprzeć się na danych w nich zawartych. Z tych też względów skarżący został wezwany do złożenia stosowych wyjaśnień i dokumentów. Przy czym jak wskazał sam skarżący sytuacja w gospodarstwie rolnym ulega zmianie. Stąd też, aby Sąd mógł ocenić sytuację materialną skarżącego musi mieć aktualne dane o jego stanie majątkowym. Natomiast zupełnie bez znaczenia są podnoszone przez strony okoliczności, iż winę za jego sytuację materialną ponoszą organy inspekcji weterynaryjnej. Sąd bowiem nie bada przyczyn powstania istniejącego stanu majątkowego, a jedynie ustala czy sytuacja materialna skarżącego uniemożliwia mu poniesienie kosztów postępowania sądowego w całości lub w części. Podnieść ponadto należy, iż bez znaczenia jest fakt, iż w innych sprawach toczących się przed tutejszym Sądem skarżącemu przyznano prawo pomocy. W każdej sprawie bowiem wniosek o przyznanie prawa pomocy wszczyna odrębne postępowanie i w każdej Sąd dokonuje własnej oceny istnienia, bądź też braku przesłanek do przyznania prawa pomocy. Przy czym wskazać należy, iż w niniejszej sprawie Sąd nie przesądził kwestii istnienia, bądź braku tych przesłanek, a jedynie stwierdził iż wobec nieprzedstawienia przez skarżącego żądanych oświadczeń i dokumentów nie jest w stanie ocenić jego sytuacji materialnej. Za podstawę orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy Sąd nie może bowiem przyjmować domysłów dotyczących sytuacji materialnej skarżącego, a także przyczyn podawania przez niego rozbieżnych danych. Odnosząc się natomiast do zarzutów dotyczących odmowy wyłączenia Referendarza sądowego od orzekania w niniejszej sprawie wskazać należy, iż w tym zakresie zostało wydane prawomocne postanowienie Sądu z dnia 13 grudnia 2007r., od którego skarżący nie wnosił środków odwoławczych. Nie może zatem obecnie skutecznie podnosić zarzutu, iż w jego sprawie orzekał Referendarz sądowy, który w ocenie skarżącego winien podlegać wyłączeniu. Ponadto niniejsze postanowienia rozstrzyga kwestię dotyczącą prawa pomocy, a nie wyłączenia Referendarza sądowego. Wobec powyższego na podstawie art. 246 § 1 w związku z art. 260 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym, orzeczono jak w sentencji.