II SA/Ol 989/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie Sędzia WSA Tadeusz Lipiński Asesor WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Protokolant Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2007 roku sprawy ze skargi H. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie podziału nieruchomości 1/ stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji; 2/ orzeka, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana; 3/ zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego H. S. kwotę 440 złotych (słownie: czterysta czterdzieści) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia "[...]" znak: "[...]" wydaną na podstawie art. 96 ust. 1 w związku z art. 95 pkt 4 i art. 97 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.) Wójt Gminy zatwierdził projekt podziału nieruchomości położonej w obrębie wsi Z. gm. P. oznaczonej numerami geodezyjnymi: nr "[...]" o powierzchni 4,5500 ha, nr "[...]"o powierzchni 8,4700 ha, nr "[...]" o powierzchni 0,0900 ha, nr "[...]" o powierzchni 2,3100 ha, nr "[...]" o powierzchni 1,3000 ha i nr "[...]" o powierzchni 2,9400 ha, uwidocznionej w księdze wieczystej nr "[...]" będącej własnością H. S. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wyjaśnił, iż Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych Oddział Rejonowy wystąpił z wnioskiem o wydzielenie gruntów trwale zajętych przez wody płynące pod nazwą rzeka K. Wydzielone części nieruchomości zajęte są pod wody płynące, co stanowi cel publiczny zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie śródlądowych wód powierzchniowych lub ich części stanowiących własność publiczną (Dz. U. z 2003r. Nr 16, poz. 149). W dalszej części podał, że w toku ponownego rozpatrywania sprawy przeprowadzono rozprawę administracyjną na gruntach będących przedmiotem podziału, skarżący zaś uczestniczył w rozprawie i następnie podpisał protokół przyjęcia granic. Zawiadomieniem z dnia 10 czerwca 2006 r. H. S. został poinformowany o możliwości zapoznania się z materiałem zgromadzonym w niniejszej sprawie. Zatem w ocenie organu pierwszej instancji postępowanie zostało uzupełnione w związku ze wskazaniami Kolegium i obowiązkiem organu pierwszej instancji było wydanie decyzji. Od opisanej wyżej decyzji odwołał się H. S. podnosząc, iż jest ona "niezgodna z prawem i narusza jego własność". W uzasadnieniu wyjaśnił, że faktycznie została przeprowadzona wizja lokalna na gruntach będących własnością odwołującego się, jednak w wyniku dokonanego podziału "zmniejszono znacznie powierzchnię nieruchomości i dokonano zmiany numerów działek". Dlatego też odwołujący się nie zgadza się z zaproponowanym podziałem i jest przekonany, że decyzja organu pierwszej instancji została wydana z naruszeniem prawa". Decyzją z dnia "[...]" nr "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania H. S. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, iż stosownie do treści art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (Dz. U. Nr 115, poz. 1229 ze zm.), jeżeli śródlądowa woda powierzchniowa płynąca lub wody morza terytorialnego albo morskie wody wewnętrzne zajmą trwale, w sposób naturalny, grunt nie stanowiący własności właściciela wody, grunt ten staje się własnością właściciela wody. W niniejszej sprawie z wnioskiem o wydzielenie gruntów trwale zajętych przez wody płynące rzeki K. wystąpił Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych Rejonowy Oddział "[...]". Biorąc pod uwagę przytoczone wyżej przepisy można stwierdzić, że uzasadnione jest dokonanie podziału nieruchomości gruntowych zajętych trwale przez wody rzeki K. W myśl art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, podziału nieruchomości dokonuje się na podstawie decyzji wójta burmistrza albo prezydenta miasta zatwierdzającej podział. Zgodnie zaś z art. 95 pkt 4 cyt. ustawy niezależnie od ustaleń planu miejscowego podział nieruchomości może nastąpić w celu realizacji roszczeń do części nieruchomości, wynikających z przepisów niniejszej ustawy lub z odrębnych ustaw. Materiał dowodowy w sprawie pozwala ustalić, że H. S. w dniu 29 sierpnia 2005 r. złożył oświadczenie, iż wyraża zgodę na podział należącej do niego nieruchomości na cele publiczne, polegający na wydzieleniu wód płynących w celu przekazania ich we władanie Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych. Natomiast w dniu 17 listopada 2005 r. podpisał protokół przyjęcia granic nieruchomości. Następnie, zgodnie ze wskazówkami Kolegium zawartymi w decyzji z dnia "[...]" nr "[...]", w dniu 31 maja 2006 r. odbyła się rozprawa administracyjna w sprawie podziału działek oznaczonych nr "[...]", "[...]", "[...]", "[...]", 7"[...]" i "[...]" położonych w obrębie wsi Z. Ze sporządzonego protokołu wynika, że geodeta wskazał punkty graniczne proponowanego podziału, zgodnie z protokołem przyjęcia granic z dnia 17 listopada 2005 r., zaś H. S. oświadczył, że wyraża zgodę na proponowany podział. Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wniósł H. S., zarzucając zaskarżonej decyzji, iż jest niezgodna z prawem. Skarżący podniósł, iż Kolegium ograniczyło się jedynie do kontroli formalnej decyzji organu I instancji, nie biorąc pod uwagę, iż wskutek tej decyzji skarżący utracił część gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego. Skarżący stwierdził, iż nigdy nie kwestionował konieczności wydzielenia wód rzeki K. z jego działek, ale kwestionował i nadal kwestionuje dokonany przez Wójta podział. Jak wynika z dokonanych na wniosek skarżącego satelitarnych pomiarów wody rzeki K. zajmują na gruntach skarżącego 0,35 ha, natomiast w wypisie z rejestru gruntów wody te zajmują 0,4600 ha co daje różnicę powierzchni 0,1100 ha, którą skarżący cały czas kwestionuje i która została mu bezprawnie zabrana wskutek dokonania podziału. Następnie pismami z dnia 12 lutego 2007r. i 1 marca 2007r. skarżący uzupełnił swoje stanowisko w sprawie wskazując, iż organ wydający decyzję w ślad za wnioskiem złożonym w sprawie przez Zarząd Melioracji przyjął, iż zachodzą przesłanki do podziału działek stanowiących własność skarżącego, przyjmując automatycznie, iż wody płynące trwale i w sposób naturalny zajęły grunt będący własnością skarżącego. Organ nie poczynił żadnych wyjaśnień w kierunku ustalenia właściciela wody i naturalności zajęcia gruntu przez wodę. Wyjaśnił skarżący, iż ciek wodny pod nazwą K. jest faktycznie rowem, a więc nie tworem natury, ale ludzkim. Skarżący argumentował, iż przedmiotowy ciek ma nieodległe ujście do rzeki E. o szerokości koryta na poziomie dna do 1 metra. Charakteryzuje się przy tym jedynie okresowym przepływem wody, powtarzającym się w warunkach przeciętnych. Chociażby z tej przyczyny nie można mówić o trwałości zajęcia w niniejszym przypadku przez wodę płynącą gruntów skarżącego w rozumieniu Prawa wodnego. W ocenie skarżącego przedmiotowy rów jest według brzmienia art. 73 ust. 1 pkt 1 Prawa wodnego urządzeniem melioracji wodnych szczegółowych, których wykonanie należy do właścicieli gruntów. Jako urządzenie melioracji szczegółowych stanowi własność właściciela gruntu na którym się znajduje. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd kontroluje zaskarżone decyzje pod kątem ich zgodności z prawem. Stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), sąd stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: kpa) lub w innych przepisach. Art. 134 § 1 tejże ustawy stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W sprawie niniejszej, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził w toku kontroli legalności aktów podjętych w postępowaniu administracyjnym, że zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa, co stanowi podstawę stwierdzenia nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Organ odwoławczy uznał, iż zachodzą przesłanki do dokonania podziału nieruchomości w oparciu o przepis art. 95 pkt 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami (dalej: u.g.n.), który stanowi, iż niezależnie od ustaleń planu miejscowego podział nieruchomości może nastąpić w celu realizacji roszczeń do części nieruchomości, wynikających z przepisów niniejszej ustawy lub z odrębnych ustaw. W ocenie Kolegium takim odrębnym przepisem pozwalającym na dokonanie podziału nieruchomości jest art. 17 ust. 1 Prawa wodnego, który stanowi, że jeżeli śródlądowa woda powierzchniowa płynąca lub wody morza terytorialnego albo morskie wody wewnętrzne zajmą trwale, w sposób naturalny, grunt niestanowiący własności właściciela wody, grunt ten staje się własnością właściciela wody. Stanowiska tego nie można podzielić. Rozpoznając skargę złożoną w niniejszej sprawie na wymienioną decyzję po pierwsze odnieść się wypada do przepisów ustawy - Prawo wodne. W art. 10 ust. 1a i 2 tejże ustawy została wyrażona zasada zgodnie z którą śródlądowe wody powierzchniowe płynące stanowią własność Skarbu Państwa i są wodami publicznymi. Z art. 11 ust. 1 pkt 4 ustawy wynika, iż prawa właścicielskie w stosunku do wód publicznych stanowiących własność Skarbu Państwa wykonują m. in. marszałkowie województw, jako zadanie z zakresu administracji rządowej wykonywane przez samorząd województwa - w stosunku do wód istotnych dla regulacji stosunków wodnych na potrzeby rolnictwa, służących polepszeniu zdolności produkcyjnej gleby i ułatwieniu jej uprawy, oraz w stosunku do pozostałych wód niewymienionych w pkt 1-3. Wykonując delegację ustawową zawartą w art. 11 ust. 2 Prawa wodnego Rada Ministrów rozporządzeniem z dnia 17 grudnia 2002r. w sprawie śródlądowych wód powierzchniowych lub ich części stanowiących własność publiczną określiła m. in. śródlądowe wody powierzchniowe lub ich części, stanowiące własność publiczną, istotne dla regulacji stosunków wodnych na potrzeby rolnictwa, które zostały wymienione w załączniku nr 2 do rozporządzenia. Co w sprawie istotne, w załączniku nr 2 do tegoż rozporządzenia pod pozycją nr 128 w Województwie został umieszczony ciek pod nazwą K. Oznacza to, iż w sprawie mamy do czynienia z wodą stanowiącą własność publiczną, w stosunku do której prawa właścicielskie w imieniu Skarbu Państwa wykonuje Marszałek Województwa. Powyższe wyklucza możliwość uznania powyższego cieku za rów w rozumieniu ustawy - Prawo wodne. Wyklucza jednocześnie możliwość zastosowania przepisu art. 12 ust. 1 ustawy, który stanowi, że wody stojące oraz wody w rowach znajdujące się w granicach nieruchomości gruntowej stanowią własność właściciela tej nieruchomości, skoro wody cieku pod nazwą K. zostały umieszczone w wykazie wód stanowiących własność publiczną. Niezależnie od tego można jedynie dodać, iż z wykazu zamieszczonego na stronie internetowej Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii (www.gugik.gov.pl/komisja/pliki/hydronimy1.pdf) wynika, iż ciek pod nazwą K. jest strugą, co oznacza, iż jest to ciek naturalny w rozumieniu art. 9 ust. 1 pkt 1 Prawa wodnego. Nie ulega więc wątpliwości, iż wody płynące K. stanowią własność Skarbu Państwa. Z mocy art. 14 ust. 1 Prawa wodnego grunty pokryte wodami powierzchniowymi stanowią własność właściciela tych wód. Tymczasem z wypisu ewidencji gruntów znajdującego się w aktach administracyjnych wynika, iż grunty te zostały ujęte jako rowy i stanowią część gospodarstwa rolnego skarżącego. Zaistniała więc niezgodność pomiędzy ewidencją gruntów, a rzeczywistym stanem prawnym określającym właściciela gruntu. Należy więc rozważyć, czy w związku z zaistniałą sytuacją w sprawie można było zastosować tryb przewidziany w ustawie o gospodarce nieruchomościami regulujący procedurę podziału nieruchomości. Określając dopuszczalność przeprowadzonego postępowania w sprawie podziału nieruchomości pamiętać należy, iż podział ów można przeprowadzić tylko w przypadkach określonych przez ustawę o gospodarce nieruchomościami. Mianowicie jak wskazano wyżej, gdy podział nie wynika z ustaleń planu miejscowego podziału można dokonać m. in. w przypadku roszczeń do części nieruchomości wynikających z przepisów ustaw odrębnych lub ustawy o gospodarce nieruchomościami (art. 95 pkt 4 u.g.n.). W literaturze przedmiotu wskazuje się, iż w pkt 4 art. 95 ustawy o gospodarce nieruchomościami chodzi o sytuacje związane z dochodzeniem praw do części nieruchomości na podstawie roszczeń wynikającej z wymienionych tym punktem przepisów. Jako przykład dokonania takich podziałów można wskazać np. "realizację prawa pierwszeństwa nabycia nieruchomości przez poprzednich właścicieli albo ich następców prawnych (art. 34 ust. 1 pkt 2 u.g.n.), roszczeń o nabycie nieruchomości przewidzianych w art. 113 ust. 3 u.g.n., realizacji przez gminę prawa pierwokupu, jeżeli przedmiotem sprzedaży jest część nieruchomości wymienionych w art. 109 u.g.n. (por. J. Szachułowicz, M. Krassowska, A. Łukaszewska, Gospodarka nieruchomościami, Komentarz, Wydanie 3 zmienione, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis Warszawa 2003, str. 264 i 265). Jako przykład częściowego podziału nieruchomości wynikającego z innych przepisów można podać podział przeprowadzony w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości (art. 946 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Przepisy te przewidują więc możliwość realizacji roszczeń do części nieruchomości przez podmiot uprawniony. Organy orzekające w niniejszej sprawie z powołaniem się na art. 17 ust. 1 ustawy – Prawo wodne przyjęły, iż właścicielowi wody przysługują roszczenia w stosunku do gruntów zajętych przez wody płynące rzeki K. wywodząc, iż jest to podstawą dokonania podziału nieruchomości w niniejszej sprawie. Tymczasem w art. 17 ust. 1 ustawy – Prawo wodne ustawodawca nie przewidział, iż w przypadku zajęcia gruntu nie stanowiącego własności właściciela wody przez powierzchniowe wody płynące w sposób trwały i naturalny, należy dokonać podziału nieruchomości. Z przepisu tego nie wynika także, iż właścicielowi wody przysługują roszczenia do gruntu zajętego przez wodę. Grunt ten staje się bowiem z mocy samego prawa (ex lege) własnością właściciela wody (por. J. Szachułowicz, Prawo wodne, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis Warszawa 2006, str. 83). W sytuacji natomiast, wydzielenia części nieruchomości, której własność lub użytkowanie wieczyste zostały nabyte z mocy prawa, nie wydaje się decyzji o podziale nieruchomości (art. 96 ust. 1b u.g.n.). Także inne przepisy ustawy - Prawo wodne nie przewidują możliwości dokonania podziału nieruchomości w przypadku, gdy na części nieruchomości, która nie jest władnością właściciela wody znajdują się wody płynące. Prawo wodne nie przewiduje także, iż właścicielowi wody przysługują roszczenia do części nieruchomości zajętej przez wody płynące. W art. 14 ust. 1 ustawy – Prawo wodne wyrażona została zasada, iż grunty pokryte wadami powierzchniowymi stanowią własność właściciela tych wód, a z całości uregulowań ustawy wynika, iż wody powierzchniowe płynące przesądzają o własności gruntu pod wodą. Dalej wyjaśnić należy, iż wniosek złożony w dniu 26 września 2005r. przez Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych "[...]" Rejonowy Oddział w E. wskazuje, iż wnioskodawca zwraca się o wydzielenie wód płynących rzeki K. Złożony wniosek - pomimo jego lakoniczności – pozwala przyjąć, iż wnioskodawca miał na celu uregulowanie stanu prawnego wód płynących i gruntów znajdujących się pod tymi wodami. Jak wskazano wyżej, ewidencja gruntów pozostaje w sprzeczności ze stanem prawnym określającym właściciela. Z wniosku tego nie wynika natomiast, iż wody płynące rzeki K. zmieniły bieg zajmując nieruchomości podmiotów przez które obecnie wody te przepływają. Także mapy złożone przez skarżącego i jego wyjaśnienia nie świadczą o tym, by rzeka wskutek działania sił natury zmieniła swoje koryto. Wręcz przeciwnie skarżący podaje, iż ciek pozostaje niezmieniony "co najmniej od czasów wojny". Z akt sprawy nie wynika więc, by wody rzeki K. zajęły grunty objęte decyzją podziałową w sposób przewidziany w art. 17 ust. 1 ustawy – Prawo wodne, tzn. na skutek zmiany koryta rzeki spowodowanej siłami przyrody np. wskutek powodzi. W konsekwencji organy nie wykazały, by przepis ten w ogóle mógł mieć zastosowanie w sprawie. Powyższe stwierdzenie nie wyklucza oczywiście, iż we właściwym postępowaniu zostanie ustalone, że ze względu na właściwości kinetyczne wody przesunięcia linii brzegowej miały miejsce, czy też do przesunięć linii brzegowej doszło w wyniku działalności człowieka. Niezależnie od powyższego zwrócić należy uwagę, iż przeciwko zastosowaniu trybu podziału przewidzianego w niniejszej sprawie przemawiają przepisy ustawy – Prawo wodne. Przy wydzieleniu gruntów zajętych przez wody płynące najistotniejsze znaczenie ma ustalenie linii brzegu. Linia ta bowiem stanowi niejako naturalną granicę pomiędzy gruntem pokrytym wodami, a pozostałymi gruntami. Ustalenie pojęcia gruntów pokrytych wodami powierzchniowymi, czy też linii brzegowej ustawodawca zawarł w ustawie - Prawo wodne. Natomiast ustawa o gospodarce nieruchomościami nie przewiduje procedury ustalenia linii brzegu, nie odsyła też do odpowiedniego stosowania przepisów Prawa wodnego. Z art. 9 pkt 4a ustawy – Prawo wodne wynika, iż ilekroć jest mowa o gruntach pokrytych wodami powierzchniowymi - rozumie się przez to grunty tworzące dna i brzegi cieków naturalnych, jezior oraz innych naturalnych zbiorników wodnych, w granicach linii brzegu, a także grunty wchodzące w skład sztucznych zbiorników wodnych, stopni wodnych oraz jezior podpiętrzonych, będące gruntami pokrytymi wodami powierzchniowymi przed wykonaniem urządzeń piętrzących. Stosownie natomiast do treści art. 15 ust. 1 ustawy – Prawo wodne linię brzegu dla cieków naturalnych, jezior oraz innych naturalnych zbiorników wodnych stanowi krawędź brzegu lub linia stałego porostu traw albo linia, którą ustala się według średniego stanu wody z okresu co najmniej ostatnich 10 lat. Ustawodawca w treści art. 15 wymienionej ustawy szczegółowo określił procedurę związaną z ustaleniem linii brzegu, w tym ustalenia linii brzegu związanego z trwałym zajęciem gruntu przez wodę. Organem właściwym do ustalenia linii brzegu dla wód wymienionych w art. 15 ust. 2 pkt 3 ustawy jest właściwy starosta realizujący zadanie z zakresu administracji rządowej. Przy czym jak wskazano wyżej grunty, które w wyniku ustalenia linii brzegowej znajdą się po stronie linii pokrytej wodami powierzchniowymi będą z mocy ustawy (odpowiednio art. 14 ust. 1 lub 17 ust. 1 ustawy – Prawo wodne) stanowiły własność właściciela tych wód. Art. 14a ust. 1 ustawy – Prawo wodne stanowi z kolei, iż grunty pokryte wodami powierzchniowymi płynącymi, stanowiącymi własność Skarbu Państwa, są zasobem nieruchomości Skarbu Państwa, do którego nie stosuje się przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Przejście gruntów pokrytych powierzchniowymi wodami płynącymi do zasobu, o którym mowa w ust. 1, oraz ich wykreślenie z zasobu stwierdza, w drodze decyzji, na wniosek właściwego organu lub jednostki, o których mowa w art. 11 ust. 1, właściwy starosta realizujący zadanie z zakresu administracji rządowej. Na zastosowanie w sprawie art. 15 ustawy – Prawo wodne wskazuje także pośrednio art. 15b tejże ustawy, który stanowi, iż w przypadku przeprowadzenia modernizacji ewidencji gruntów i budynków decyzje, o których mowa w art. 15 ust. 2, wydaje się z urzędu. Mając powyższe na uwadze, w niniejszym postępowaniu niedopuszczalny był podział nieruchomości przeprowadzony w oparciu o przepisy Rozdziału 1 Działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami, dlatego też przyjąć należy, iż zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa tj. 95 pkt 4 u.g.n., a także art. 17 ust. 1 ustawy – Prawo wodne. W tym stanie rzeczy w oparciu o art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji, zasądzając koszty stosownie do art. 200 i 205 § 2 tej ustawy oraz z mocy art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana do czasu uprawomocnienia się wyroku.