II SO/Ol 14/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. B. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego złożonego przed wniesieniem skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]" z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego postanawia: 1) umorzyć postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych; 2) odmówić ustanowienia dla wnioskodawcy radcy prawnego. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF, A. B. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniósł, że nie posiada środków pieniężnych na wynajęcie zawodowego pełnomocnika z wyboru, a sprawa jest skomplikowana. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, w rubryce nr 6 wnioskodawca wpisał syna, w rubryce nr 7.1. (pozycja "inne nieruchomości") wykazał nieruchomość o powierzchni "[...]" (treść wypełnionej rubryki jest częściowo nieczytelna), w rubryce nr 10 - dochód z tytułu: "działalność gospodarcza za 2015" w wysokości "ok. "[...]"", natomiast w rubryce nr 11 wpisał: "zaległości "[...]"" i dodał, że przed sądem powszechnym otrzymał adwokata z urzędu "do sprawy "[...]"" i podał sygnaturę jej akt. Do wniosku wnioskodawca załączył kopię postanowienia sądowego o zwolnieniu go od opłaty sądowej wydanego w innej sprawie (w przedmiocie "[...]"). W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawcy oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, wnioskodawca wezwany został do przedłożenia - w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania - dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych oraz pouczony, że niezastosowanie się do wezwania w wyznaczonym terminie może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy [art. 246 § 1 w związku z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.]. Wnioskodawcę poinformowano jednocześnie, że w świetle art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., strona skarżąca działanie organu w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej, w tym w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, zwolniona jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w tych sprawach z mocy ustawy. W wyznaczonym terminie wnioskodawca złożył pismo procesowe, w którym wniósł o podanie podstawy prawnej przedmiotowego wezwania i "podanie uzasadnienia (...) argumentacji do uzyskania dodatkowych oświadczeń". Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, co następuje: Wobec tego, że z mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., wnioskodawca nie ma w niniejszej sprawie obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie jako zbędne podlega umorzeniu stosownie do art. 249a p.p.s.a. Tym samym w zakresie merytorycznego rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku pozostaje kwestia ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Zgodnie z art. 262 p.p.s.a., do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych odpowiednie zastosowanie mają przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy. Jak wynika z odpowiedniego zastosowania art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., ustanowienie radcy prawnego dla osoby fizycznej następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść związanych z tym kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy. To strona ma zatem przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, przedłożyć - na wezwanie - dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej, co w sposób wyraźny wynika z art. 255 p.p.s.a. Wskazane przepisy zostały powołane w wezwaniu skierowanym do wnioskodawcy. Zauważyć również należy, że zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm.), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 19 sierpnia 2015 r., dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3) odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwóch lat; 6) zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. Podkreślić należy, iż wskazany w § 4 rozporządzenia z dnia 19 sierpnia 2015 r. katalog dokumentów źródłowych, których przedłożenia można domagać się od strony, ma charakter przykładowy, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". W konsekwencji wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zarówno w p.p.s.a., jak i w rozporządzeniu z dnia 19 sierpnia 2015 r., nie wymieniono natomiast, nawet w sposób przykładowy, rodzaju dodatkowych oświadczeń, które strona zobowiązana jest przedłożyć na wezwanie. Powyższe oznacza natomiast, że ich wybór, zależny od okoliczności sprawy, pozostawiono uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie, wnioskodawca wezwany został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, a ich wybór nie był w żadnej mierze dowolny. Mając na uwadze to, że dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy istotne znaczenie ma sytuacja rodzinna strony, w szczególności zaś to, z kim pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, a tym samym iluosobowe gospodarstwo domowe prowadzi, wnioskodawcę, który wykazał w rubryce nr 6 syna wezwano do sprecyzowania, czy wykazanie syna w rubryce nr 6 (w której zgodnie z pouczeniem wpisać należy osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą) oznacza, że syn pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, czy też w rubryce tej wykazał jedynie stan rodzinny - syna, na którego rzecz obowiązany jest płacić alimenty (pkt 4 wezwania). W dalszej kolejności, z uwagi na to, że na ocenę możliwości płatniczych strony istotny wpływ ma posiadany przez nią majątek nieruchomy i ruchomy oraz to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych na opłacenie kosztów postępowania, wnioskodawca wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń dotyczących nieruchomości, zlokalizowanych pod adresami wskazanymi w rubrykach nr 2.1. i nr 2.2. (pkt-y 1 i 2 wezwania) oraz nieruchomości wykazanej w rubryce nr 7.1. (pkt 3 wezwania), a także składników majątku wykorzystywanego przez niego do prowadzenia działalności gospodarczej (pkt 5 wezwania). W celu ustalenia aktualnej wysokości dochodu wnioskodawcy (w rubryce nr 10 wykazał on jedynie dochód za 2015 r.) oraz dokonania całościowej oceny kondycji finansowej jego firmy, wnioskodawca wezwany został do przedłożenia kopii dokumentów, z których wynika wysokość przychodu, kosztów uzyskania przychodu oraz dochodu/straty z tytułu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej za 2015 r., 2016 r. oraz 2017 r. (pkt 6 wezwania) oraz dodatkowego oświadczenia precyzującego wpis: "zaległości "[...]"", które jak przyjęto może mieć znaczenie dla tej oceny (pkt 11 wezwania). Z uwagi na stosunkowo niski dochód wykazany w rubryce nr 10 ("ok. "[...]""), wnioskodawcę wezwano ponadto do wskazania, czy w latach 2015-2017 uzyskiwał/uzyskuje dochody z innych źródeł niż działalność gospodarcza oraz czy we wskazanym okresie korzystał/korzysta z pomocy udzielanej przez osoby trzecie i/lub członków rodziny, a w przypadku odpowiedzi twierdzącej - do bardziej szczegółowego odniesienia się do tych kwestii (pkt-y 7 i 8 wezwania). W związku z tym, że na ocenę sytuacji finansowej strony ma wpływ nie tylko wysokość jej dochodu, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych przez nią wydatków, wnioskodawcę wezwano do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych także w tym zakresie (pkt 9 wezwania). Dla pełnej oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy wezwano go ponadto do złożenia wyciągów z posiadanych przez niego kart kredytowych oraz rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, z okresu od dnia 1 lipca 2016 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie (pkt 10 wezwania). Mając na uwadze ogólnie wskazany przez wnioskodawcę przedmiot sprawy, w której jak podniósł w rubryce nr 11 ustanowiony został dla niego adwokat z urzędu i której rozstrzygnięcie z uwagi na wskazany przedmiot może mieć pod pewnymi warunkami wpływ na ocenę jego sytuacji materialnej, wnioskodawcę wezwano do złożenia dodatkowego oświadczenia wskazującego dokładny przedmiot tej sprawy, charakter, w jakim w niej występuje oraz etap na jakim znajduje się obecnie postępowanie w tej sprawie (pkt 12 wezwania), a ponadto do przedłożenia kopii orzeczenia o ustanowieniu dla niego adwokata z urzędu oraz pisemnego oświadczenia w zakresie dotyczącym kosztów sądowych (pkt-y 13 i 14 wezwania), gdyż informacje w zakresie obciążeń wnioskodawcy kosztami postępowania w tej sprawie i ich finansowania nie pozostają bez wpływu na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy przed sądem administracyjnym. W związku z załączoną do wniosku kopią postanowienia sądowego wydanego w toku postępowania w przedmiocie "[...]", czyli w sprawie, która ze względu na jej przedmiot, może mieć istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy, wezwano go również do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w zakresie dotyczącym etapu na jakim znajduje się postępowanie w tej sprawie i jej ewentualnego rozstrzygnięcia oraz zasięgu przyznanego w tej sprawie "prawa pomocy" (pkt-y 15 i 16 wezwania). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, że w warunkach niniejszej sprawy, z przyczyn wskazanych wyżej, w pełni uzasadnione było zarówno wezwanie wnioskodawcy do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, jak i zakres tego wezwania. W sytuacji określonej w art. 255 p.p.s.a., referendarz sądowy ma bowiem nie tylko prawo, ale i obowiązek, żądać od osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów. W niniejszej sprawie, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia o skutkach nieprzedłożenia żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, wnioskodawca nie zastosował się do żadnego z zawartych w nim żądań. Z pisma procesowego, złożonego w wyznaczonym terminie, wynika wprawdzie, że ma wątpliwości co do podstawy prawnej tego wezwania, lecz wobec braku wyartykułowania jednoznacznie chęci złożenia żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w późniejszym terminie trudno zakwalifikować wskazane pismo jako wniosek o przedłużenie wyznaczonego w wezwaniu terminu, szczególnie, że przesłanką zastosowania tej instytucji jest - w świetle art. 84 p.p.s.a. - ważna przyczyna. Trudno uznać natomiast, że w warunkach niniejszej sprawy zaszła ta przesłanka, skoro wątpliwości wnioskodawcy można było rozwiać przez sięgnięcie do treści przepisów powołanych w pouczeniu wezwania. Dodać również należy, że wnioskodawca nie przedłożył żadnego spośród żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, a nie wydaje się, aby treść wszystkich żądań objętych wezwaniem - w większości mających standardowy charakter - mogła budzić jakiekolwiek wątpliwości. W świetle powyższego, stwierdzić należy, że nieprzedłożenie przez wnioskodawcę żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych uniemożliwia ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej, a w konsekwencji stwierdzenie, że spełnia on przesłankę, uzasadniającą ustanowienie dla niego radcy prawnego. Podkreślić jednocześnie należy, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił. Tym samym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.