II SO/Ol 22/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze sprzeciwu K.N. na postanowienie Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 7 grudnia 2013 r. Sygn. akt II SO/Ol 22/13 w przedmiocie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z wniosku K.N. o wymierzenie grzywny Przewodniczącemu Rady Gminy G. w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia przyznać wnioskodawczyni prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. WSA/post.1 - sentencja postanowienia K.N. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z wnioskiem o wymierzenie Radzie Gminy G. grzywny w wysokości 1000 zł, zawarła w nim wniosek o udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie z opłaty sądowej. Wskazała, że organ ten nie przekazał jej skargi do Sądu wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę, którą wniosła 24 września 2013 r. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, K.N. wniosła o przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazała, że jest matką samotnie wychowująca córkę, osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, korzystającą z pomocy ośrodka pomocy społecznej z tytułu "ubóstwa i posiadanych długów". Wykazała, że posiada dom o powierzchni 111 m2 i inną nieruchomość o powierzchni 312 m2. Wyjaśniła, że nieruchomości te otrzymała w darowiźnie od rodziców lecz są one zadłużone na kwotę ok. 20.000 złotych i Sąd Okręgowy w E. ustanowił zakaz ich zbywania i obciążania w celu zabezpieczenia powództwa. Wobec konieczności uzupełnienia przedstawionych informacji na temat sytuacji materialnej wnioskodawczyni oraz jej rodziny, jak również wyjaśnienia wątpliwości wynikających ze złożonego oświadczenia została wezwana do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej sytuacji majątkowej (w kwestii dotyczących posiadanych nieruchomości) i finansowej (w zakresie posiadanego zadłużenia, w tym zaległości z tytułu podatku rolnego, korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje, osoby trzecie lub członków rodziny, ewentualnej pomocy brata w sfinansowaniu kosztów postępowania w tej sprawie, wysokości i przeznaczenia ponoszonych wydatków oraz źródeł ich pokrycia, a nadto przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym brak przedłożenia w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może być podstawą odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wystosowane wezwanie zainteresowana przedłożyła pismo procesowe, w którym wyjaśniła, że do jej majątku należy dom o pow. 111 m2 oraz dwie nieruchomości budynkowe o pow. 216,80 m2 i pow. 95,20 m2. Na wszystkich tych nieruchomościach istnieje zakaz ich zbywania oraz obciążania, który uwidoczniony został w dziale III ksiąg wieczystych założonych dla tych nieruchomości, na dowód czego przedłożyła wydruki z tych ksiąg o nr [...] oraz postanowienie Sądu Okręgowego w E. będące podstawą dokonanych wpisów. Podała, że podatek rolny naliczany jest od "ziemi okalającej (...) dom (...) o pow. ok. 40 m2". Wskazała, że kiedyś na działce tej stała stacja napełniania samochodów gazem płynnym i była dzierżawiona lecz po śmierci dzierżawcy stacja została zabrana przez spadkobierców, ale nadal większa jej część jest zalana betonem. Wnioskodawczyni oświadczyła, że w domu, poza nią i córką, zamieszkują jej rodzice oraz brat. Rodzice są osobami bez stałych dochodów, gdyż "tata prowadził działalność gospodarczą, która przynosi straty, gdyż jest chory, a mama posiada stopień niepełnosprawności. Nie mają jak dokładać się do czynszu." Brat natomiast zaciągnął kredyt na zakup pieca do domu i kupuje do niego opał. Wskazała, że dom wymaga remontu i nie może go wynająć, ponieważ zamieszkuje go jej rodzina. Odnosząc się do pozostałych dwóch nieruchomości wskazała, że w budynku o większej powierzchni mieści się "bar z salą", który prowadzi jej ojciec, lecz od trzech lat przynosi on straty. Budynek jest zaniedbany, a ona nie ma środków, aby go wyremontować, zaś skomplikowana sytuacja prawna tej nieruchomości powoduje, że nikt nie chce jej wynająć. Drugi budynek przeznaczony jest obecnie do rozbiórki i nie jest używany. Określiła miesięczne koszty utrzymania wszystkich nieruchomości jako: podatek - 425 zł, woda - 300 zł, gaz - 45 zł, prąd (dom) - 350 zł, prąd (pozostałe budynki) - 300 zł, odprowadzanie ścieków - 60 zł, opał - ok. 150 zł. Wnioskodawczyni podała, że obecnie zalega ze wszystkimi opłatami oraz przedstawiając swoje aktualne zadłużenie wykazała: podatek od nieruchomości i rolny za lata 2010-2013 ok. 12.000 zł + odsetki oraz opłaty z tytułu upomnień, energia elektryczna od lipca 2013 r. - 800 zł, woda - 400 zł, "zobowiązanie (...) z tyt. wyłączenia gruntów z produkcji rolnej" - 140 zł. Odnosząc się do źródła utrzymania swojej 2-osobowej rodziny wskazała, że otrzymuje zasiłek rodzinny na córkę w kwocie 106 zł oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie 107 zł, nadto z ośrodka pomocy społecznej otrzymuje doraźnie "zapomogi z tyt. ubóstwa i bezrobocia w kwocie 218 zł" oraz żywność. Dodatkowo w zakupie leków i żywności pomaga jej od czasu do czasu brat. Wnioskodawczyni oświadczyła także, że brat nie może jej pomóc w "opłaceniu opłat sądowych" z uwagi na przedstawione jego własne problemy finansowe. Odnosząc się do wezwania dotyczącego żądania złożenia oświadczenia wskazującego wysokość i przeznaczenie wszystkich miesięcznych wydatków wnioskodawczyni i jej córki, źródła ich pokrycia oraz kopii dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanej wysokości, wnioskodawczyni oświadczyła, że jeśli chodzi o opłaty, które podała, to ich nie płaci w całości, gdyż jej na to nie stać. Podkreśliła, że nie kupuje żywności i leków na faktury czy rachunki a stałe koszty wyżywienia jej i dziecka wynoszą ok. 300 zł miesięcznie. Zakupuje jedynie podstawowe produkty żywnościowe, zaś mleko, mąkę, makaron, ryż i cukier dostaje z ośrodka pomocy społecznej. Podała, że w listopadzie 2013 r. na leki córki wydała ok. 120 zł. Nie posiada zdolności kredytowej, gdyż jako osoba bezrobotna korzystająca z pomocy społecznej jest dla banków osobą niewiarygodną. Wyjaśniła, że posiada tylko jeden rachunek bankowy obciążony egzekucją i załączyła elektroniczne zestawienie operacji na nim w okresie 11 miesięcy, przez który saldo na rachunku wynosiło 0,01 zł. Postanowieniem z dnia 7 grudnia 2013 r. (sygn. akt II SO/Ol 22/13) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił wnioskodawczyni zwolnienia od kosztów sądowych wobec braku przedstawienia przez stronę wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Podał, że mimo wezwania strony, niewyjaśniona została sprawa źródeł finansowania ponoszonych przez wnioskodawczynię wydatków, a w konsekwencji również wysokości środków pieniężnych, jakimi dysponuje i źródeł ich pochodzenia. Zwrócił uwagę, że we wniosku strona wykazała dochód z tytułu zasiłków z ośrodka pomocy społecznej w kwocie 500 zł, a następnie w piśmie procesowym uściśliła, że otrzymuje zasiłek rodzinny na córkę w kwocie 106 zł oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka "w kwocie 107 zł" (prawidłowo: w kwocie 170 zł), a ponadto z ośrodka pomocy społecznej otrzymuje doraźnie "zapomogi (...) z tyt. ubóstwa i bezrobocia w kwocie 218 zł" oraz żywność. W dodatkowym oświadczeniu wnioskodawczyni wskazała jednocześnie ponoszone wydatki, których wysokość znacznie przekracza wykazany dochód. Referendarz stwierdził, że wnioskodawczyni wprawdzie podała, iż zalega obecnie ze wszystkimi opłatami, lecz mając na uwadze wysokość wykazanych przez nią zaległości w wydatkach bieżących przyjął, że poza podatkiem inne stałe opłaty regulowane są raczej na bieżąco. Mając zaś na uwadze wysokość dochodu wnioskodawczyni oraz uwzględniając okoliczność, że brat pomaga jej od czasu do czasu w zakupie leków, żywności i środków czystości oraz kupuje opał, przyjął, że podane wydatki przewyższają znacznie wykazany dochód. Podkreślił przy tym, że wnioskodawczyni, pomimo wezwania, nie wskazała źródła finansowania ponoszonych wydatków, nie przedłożyła również jakichkolwiek dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanych kwotach, a to nie pozwalała zweryfikować jej oświadczenia odnośnie wysokości i przeznaczenia ponoszonych przez nią wydatków oraz ocenić, w jaki sposób jest ona w stanie pokrywać wykazane wydatki ze środków pieniężnych pochodzących ze świadczeń socjalnych. Nie pozwala to tym samym ustalić jakie są rzeczywiste możliwości płatnicze strony i stwierdzić w sposób nie budzący wątpliwości, że nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania w całości, czy też w części, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej córki. Z zachowaniem ustawowego terminu na to postanowienie K.N. złożyła sprzeciw zarzucając, że Referendarz błędnie ocenił jej sytuację majątkową i rodzinną. Podniosła, że Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w G. na bieżąco dokonuje oceny tej sytuacji i jego ocena jest odmienna od tej której dokonał Referendarz WSA w Olsztynie. Wyjaśniła, że jej obecna sytuacja uprawnia ją do zwolnienia z opłat sądowych. Nie oczekuje przyznania pełnomocnika a jedynie chce skorzystać z prawa do sądu. Gdy nie otrzyma zwolnienia, to takiego prawa do sądu zostanie pozbawiona. Podkreśliła, że posiada długi w wysokości kilku tysięcy i gdyby nie zabezpieczenie uniemożliwiające jej spieniężenie nieruchomości to jej sytuacja byłby zupełnie inna. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym - art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /tj. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm./, zwanej dalej: ustawą ppsa. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpoznaniu. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, należy podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Należy jednakże mieć na uwadze także tę okoliczność, że Sąd odnosząc się do przesłanek przesądzających uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy musi dokonywać wyważenia pomiędzy interesem państwa w pobraniu opłat sądowych z jednej strony a interesem skarżącego w dochodzeniu roszczeń przed sądem z drugiej strony, bowiem o przyznaniu prawa pomocy decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią kosztów postępowania. Tak pojmowana instytucja prawa pomocy oznacza, że sąd administracyjny jest zobowiązany do takiego rozstrzygania o kosztach, które zapewni realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu tj. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienie NSA z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. I FZ 570-581/11, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do art. 245 § 1 ustawy ppsa. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowieni adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 ). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 2 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, jeżeli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie, w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawczynię przesłanek określonych w § 1 art. 246 ustawy ppsa. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Nadto strona ma obowiązek we wniosku podać precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawczyni. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 ustawy ppsa. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony, gdyż strona musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jej trudną sytuację materialną. W rozpatrywanej sprawie należało z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postepowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składa się oprócz uzyskiwanego dochodu również posiadany majątek. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd doszedł do przekonania, że na obecnym etapie postępowania sytuacja majątkowa wnioskodawczyni uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od kosztów sądowych. W takim zakresie strona wnioskowała o pomoc, jak również podtrzymała ten wniosek we wniesionym sprzeciwie podnosząc, że nie chce pełnomocnika. Podkreślić należy, że wojewódzki sąd administracyjny, badając dopuszczalność skargi, a następnie legalność zaskarżonego aktu, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział adwokata czy radcy prawnego na tym etapie postępowania nie jest niezbędny. Dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wprowadzony został wymóg adwokacko-radcowski. Tym samym obecnie udział profesjonalnego pełnomocnika nie jest niezbędny. Oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że skarżąca utrzymuje siebie i siedmioletnią córkę jedynie z zasiłków z pomocy społecznej w kwocie ok. 500 zł oraz korzysta z pomocy rzeczowej w formie żywności. Nieruchomości, które otrzymała w darowiźnie od rodziców w 2010 r., w tym bar z salą prowadzony przez ojca skarżącej, położony na działce nr [...] o powierzchni 0,3015 ha zostały zabezpieczone postanowieniem Sądu Okręgowego w E. z [...] 2011 r. na poczet zadłużenia zaciągniętego przez rodziców skarżącej w lutym 2010 r. na kwotę 72.562,40 zł. Zgodnie z wyjaśnieniami skarżącej czteropokojowy dom o pow. 111 m², zamieszkuje wraz z córką, rodzicami i bratem, którzy prowadzą odrębne gospodarstwo domowe i skarżąca może liczyć z ich strony tylko na niewielką pomoc finansową. Wykazanego zadłużenia z tytułu nieopłaconych podatków od nieruchomości oraz opisanych wydatków bieżących skarżąca, jak zaznaczyła nie spłaca w całości, bo ją na to nie stać. W tych okolicznościach Sąd uznał, że skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i nie posiada środków majątkowych, które umożliwiałyby jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z tego względu, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.