II SPP/Ol 38/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia A od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 16 maja 2025 r. w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 18 grudnia 2024 r. nr SKO.60.47.2024 w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań dla przedsięwzięcia postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Stowarzyszenie A (dalej jako: "stowarzyszenie", "skarżący") po odrzuceniu skargi w sprawie o sygnaturze II SA/Ol 104/25 wystąpiło 9 maja 2025 r. z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniosło, że działa w interesie publicznym. Ma na celu ochronę interesów społeczności lokalnych narażonych potencjalnie na wielopokoleniowe zagrożenia zdrowia i jakości życia. Wskazało na skomplikowaną materię sprawy. W rubryce 6 formularza wniosku – "Wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych"- wpisano 2.202,03 zł, w rubryce 7 – "Wartość środków trwałych wnioskodawcy" – 0 zł, w rubryce -"Wysokość zysku (...)" – 2.370 zł. Stan rachunków bankowych na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wyniósł 2.458,58 zł. W rubryce 10 – "inne dane dotyczące majątku (w tym stan środków w kasie podmiotu), dochodów oraz zobowiązania i wydatki podmiotu" wpisano: "Środki w kasie Stowarzyszenia – 1.136,39 zł. Stowarzyszenie nie posiada niezapłaconych zobowiązań z tytułu dostaw i usług. Na przychody działalności statutowej składają się: składki członkowskie – 450 zł. Przychody z odpłatnej działalności statutowej – prowadzenie wycieczek oraz szkoleń z obserwowania i tropienia dzikich zwierząt – 2.300,00 zł. Koszty działalności statutowej – 380,00 zł: usługa księgowa, składka LDG, zakup książek o tematyce przyrodniczej. Stowarzyszenie nie otrzymało w 2024 r. darowizn na cele statutowe. Nie posiada żadnych zobowiązań finansowych, nie udzieliło gwarancji i poręczeń ani zobowiązań warunkowych. Stowarzyszenie nie posiada statusu organizacji pożytku publicznego." Postanowieniem z 16 maja 2025 r. sygn. akt II SPP/Ol 38/25 starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Wyjaśnił, że wnioskodawca winien wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo że podjął wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje bowiem jedynie stronom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. W niniejszej sprawie stwierdzenia zawarte w uzasadnieniu wniosku nie wskazują na istnienie takiej sytuacji. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest bowiem wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej. Znaczenia nie mają tu inne względy, takie jak przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że działa w słusznej sprawie. Powoływana okoliczność bycia organizacją non profit nie zwalnia stowarzyszenia z obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 czerwca 2011 r., I OZ 428/11). Wnosząc skargę stowarzyszenie powinno liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowania sądowego związanych z jego prowadzeniem i wykorzystać wszelkie możliwe sposoby na pozyskanie środków pieniężnych na ten cel. W przypadku stowarzyszenia rejestrowego, jakim jest wnioskodawca, jego majątek powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Może ono prowadzić działalność gospodarczą, a także otrzymywać dotacje według zasad określonych w odrębnych przepisach (art. 33 ust. 1, art. 34 i art. 35 Prawa o stowarzyszeniach). W warunkach niniejszej sprawy stowarzyszenie nie wykazało, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek lub pełnych (przekraczających posiadane środki) kosztów postępowania. Skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. Oświadczył, że brak jest rzeczywistej zdolności finansowej do poniesienia kosztów sądowych przez stowarzyszenie, które jest organizacją non-profit, działającą wyłącznie w interesie publicznym i utrzymującą się ze środków społecznych oraz wolontariatu. Saldo rachunku bankowego wynosi zaledwie 2.456,58 zł. Stowarzyszenie nie posiada środków trwałych ani zysku, nie otrzymuje grantów ani dotacji. Wydatki pokrywają jedynie podstawowe działania statutowe oraz reagowanie na bieżące zagrożenia dla środowiska. Ewentualne poniesienie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie doprowadziłoby do zawieszenia lub ograniczenia działalności, a co za tym idzie, do wykluczenia głosu społecznego w ważnej sprawie ochrony środowiska. Działalność stowarzyszenia oparta jest na pracy społecznej, a każda wydana złotówka pochodzi ze składek członkowskich lub darowizn od osób prywatnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a wojewódzki sąd administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Do stowarzyszenia zastosowanie mają przepisy art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Zgodnie z tymi unormowaniami osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmowane jest, że w myśl tych regulacji osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie kosztów sądowych, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (tak m.in. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Jedynie wówczas można uznać, że zachodzi potrzeba uwzględnienia wniosku, w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Z treści przytoczonych przepisów wynika ponadto, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia oraz okoliczność, że skarżący działa w interesie publicznym. W związku z powyższym przytoczona we wniosku i sprzeciwie argumentacja nie zasługiwała na uwzględnienie, co prawidłowo wyjaśnił referendarz sądowy. Przede wszystkim z wyjaśnień stowarzyszenia wynika jednoznacznie, że posiada środki finansowe, które aktualnie wystarczą na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika i pokrycie ewentualnych kosztów sądowych, które na obecnym etapie sprowadzałyby się do kosztów postępowania zażaleniowego. Skarga stowarzyszenia została bowiem odrzucona i na razie stowarzyszenie wystąpiło tylko z wnioskiem o przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi. Niezależnie od tego skarżący nie wykazał, aby podjęto aktywne działania w celu zgromadzenia środków finansowych na realizację działalności stowarzyszenia, w zakresie której należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Skoro działalność stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie musi mieć bowiem świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jego członkowie powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (por. postanowienie NSA z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt II OZ 625/16 oraz postanowienie WSA w Olsztynie z 1 sierpnia 2016 r., sygn. akt II SA/Ol 110/16, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, CBOSA). Ponadto opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.). Dlatego też może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r.,sygn. akt FZ 478/04, CBOSA). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły. W postanowieniu z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1108/15 Naczelny Sąd Administracyjny przekonująco argumentował, że okoliczność, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie swojej działalności. Brak stałego źródła dochodów, głównie pochodzącego ze składek członkowskich, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Ponadto przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powodowałoby, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana byłaby ze środków publicznych, a to prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. W związku z tym orzeczono jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 § 1 i 2 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a.